و در جميع فنون عقليّه و نقليّه ، دعوى استادى مىنمود ، از جماعت شيخيّه بعد از فوت سيّد كاظم رشتى گروهى بر وى گرويدند ، و او را ركن چهارم از اركان اصول عقائد خود گرفتند ، سيد على محمّد باب ، عليه اللعنة و العذاب در تلفيقات مضحكه خود كه نامش را « بيان » گذارده و سفاهت خويشتن را برهان نهاده ، اين دانشمند فرزانه را فريفتن خواسته است ، كه در شأنش گفته « إنّ الكريم كان فى الكرمان كريما » زمانى كه اين عالم جليل به تهران آمد . به كلمه ( دستور ) اعلى حضرت همايونى رسالهاى در ردّ باب نگاشت ، كه اين اوقات به طبع رسيد و ارشاد العوام از تأليفات اوست در بمبئى و غيرها مكرّر مطبوع افتاد ، و هكذا فصل الخطاب در علم حديث . »
الحاصل او در غالب فنون ، كتابها ساخته است .
و رسائل پرداخته ، وى از ايل قاجار است ، من قبائل الترك و مردم در حقّ وى بر دو طرف افراط و تفريط مىروند . او در سال يكهزار و دويست و هشتاد و هشت ، به ملك كرمان درگذشت . » « 1 »
از اين نويسنده دوازده رساله تفسيرى بجا مانده است . كه به صورت اجمال معرفى مىشوند :
1 . تفسير سوره حجرات :
در يك مجلد ، به زبان عربى ، به شيوه ادبى ، روايى و كلامى است . چاپ اول اين تفسير بنا به نگارش مرحوم خانبابا مشار ، در سال 1371 ه . ق ، و چاپ دوم در 1381 ه . ق ، در مجموعه رسائل تفسيرى وى منتشر گرديده است .
* روش تفسيرى
دانشمند متتبّع و كتابشناس معروف جناب آقاى اشكورى در « التّراث العربى » ، در مورد اين تفسير مىنگارند : « در تفسير سوره حجرات از بواطن معانى اين سوره شريفه ، سخن مىگويد ، و پيرامون علوم قرآنى و معارف آن ، بحث و گفتگو دارد ، و شواهدى نيز از احاديث اهل بيت ( عليهم السلام ) نيز مىآورد ، بىآنكه به اقوال مفسّرين گذشته توجّهى داشته باشد . پس هر آيهاى را با عناوين : قرائت ، ظاهر ، باطن آيه ، تفسير مىكند ، فراغت از تأليف آن ، در تاريخ پنجشنبه 27 ربيع الأوّل سال 1286 ه . ق ) ، رخ داده است . . . . »
* آغاز آن
« الحمد للّه و سلام على عباده . . . إنّى علّقت على كتاب اللّه المجيد فى سالف الزّمان تعليقات على نحو الإجمال . »
اين تفسير در كتابخانه آية اللّه مرعشى ، در قم ، تحت كد 5782 ، مىباشد ، كه در فهرست نسخههاى خطى آن كتابخانه معرّفى گرديده است ، كه تحرير آن به تاريخ 1328 ه . ق مىباشد . . . . » « 2 »
2 . تفسير تقويم اللسان :
تفسير تقويم اللسان در يك جلد به زبان عربى و شيوهء روايى و كلامى شامل معارف مختلف قرآن در يك مقدّمه و ده باب و يك خاتمه قرار دارد ، و اين رساله در 1354 ه . ق ، در كرمان طبع گرديده است .
3 . تفسير قرآن :
اين اثر در يك مجلد شامل بخشى از آيات قرآن مجيد مىباشد . مؤلف در اين اثر به تفسير و تأويل بعضى از مشكلات و متشابهات قرآن پرداخته ، و در شناخت بواطن بطون آيات قرآن كريم ژرفكاوى كرده است . مجموع اين اثر در چهارده هزار سطر طبع
هامش
( 1 ) المآثر و الآثار تأليف اعتماد السلطنه ، ص 147 چاپ كتابخانه سنائى چاپ 1306 ه . ق .
( 2 ) التراث العربى ، ج 2 ، ص 83 - ريحانة الادب ، ج 5 ، ص 51 - مجله يادگار ، شماره 4 ، ص 108 - 106 - المآثر و الآثار محمد حسن خان اعتماد السلطنه ، خانبابا مشار ، ج 1 ، ص 1391 - رجال بامداد ، ج 4 ، ص 5 به شرح آن پرداخته و آثار او را تشريح نمودهاند .