الجليل و المفسّر النّبيل ، المتبحّر الفاضل اللوذعي . . . » ، توصيف نموده است . « 1 »
* سخنانى در مورد تفسير او
تفسير او ، يكى از تفاسير رايج و مقبول بين اهل علم مىباشد . تفسير بزرگى است ، كه با احاديث اهل بيت عصمت ( ع ) ، آيات را تفسير نموده است .
خاندانى كه آيهء تطهير در شأن آنان ، نازل شده است .
اين تفسير حدود يكصد و بيست هزار بيت مىباشد ، و از تفاسير كمنظير يا بىنظير است .
درست است كه تفسير نور الثّقلين ، در گردآورى روايات ، مقدّم بر ايشان مىباشد ، ولى اشكالى كه آن تفسير دارد ، اين است كه وى عموما اسانيد روايات را حذف كرده است ، و در مورد ارتباط آيات قرآنى با همديگر بحث ننموده ، و مشكلات آنها را باز نگشوده است ، و از طرفى از وجوه اعراب ، لغت و قرائت نيز بحث ننموده است . در آن تفسير از تفاسير نادره نقل قول نشده است . امّا تفسير « كنز الدّقائق » ، جامع تمام اين مزايا مىباشد .
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى ، كه خرّيت فنّ كتاب و كتابشناسى است ، در مورد اين تفسير مىفرمايد : « اين تفسير ، به گفتار ائمّه ( ع ) ، به تفسير آيات اكتفاء نموده است ، و از اين نظر شباهت فراوانى به تفسير نور الثّقلين دارد ، ولى از جهاتى بر آن برترى و رجحان دارد ، به ويژه از آن نظر كه اسناد روايات را ذكر كرده است ، و ارتباط آيات را بيان مىكند ، و اعراب آيات را مىنويسد . به نظر مىرسد اين تفسير از نور الثّقلين اقتباس شده است ، ولى مزايايى دارد ، كه حجم آن را بزرگتر ساخته است ، و گاهى هم بر خلاف محتويات نور الثّقلين ، مطالبى نيز دارد . » « 2 »
مرحوم محدّث نورى ، در مورد اين تفسير گويد :
« تفسير كنز الدّقائق از بهترين و جامعترين و تمامترين تفاسير مىباشد . اين تفسير نافعتر از تفسير صافى و نور الثّقلين مىباشد . » « 3 »
مرحوم سيّد محسن امين مىفرمايد : « از تفسير كنز الدّقائق ، فقط يك جلد بزرگ مخطوط را پيدا نموديم ، كه در پشت آن نسخه ، تقريظى به خطّ آقا جمال الدّين خوانسارى بود ، كه در آن آمده بود :
« خداوند متعال با فضل كامل خود ، مولى عالم عارف المعى ، و واجد مجموعهء فضائل و الا ، و جامع جوامع علوم و حكمتها ، عالم معالم تنزيل و انوار آن . . . ميرزا محمّد را در هر زمينه ، مورد تأييد قرار داده است ، و او را موفّق به تأليف كنز الدّقائق و بحر الغرائب ، نموده است ، كه اسمى است مطابق مسمّى . . . . » « 4 »
مرحوم مجلسى ( ره ) ، در تقريظى كه بر ظهر صفحهء اوّل كتاب نوشته است ، مىگويد : « خداوند به فاضل كامل ، مدقّق عالم نحرير ، استخراجكنندهء جواهر معانى ، خبير اسعد ارشد ، مولانا ميرزا محمّد مؤلّف اين تفسير . . . جزاى خير دهد ، كه خيلى زيبا و خوب و محكم نوشته است . »
* روش تفسيرى او
مفسّر محترم به ترتيب ، به قرائت ، وجوه اعراب ، الفاظ و جملات ، مباحث صرفى و نحوى ، ارتباط الفاظ و آيات ، نقل و نقد اقوال ديگران ، تأييد يا منع برخى از آراء ، شناخت لغات ، الفاظ و مفردات روايات وارده در ذيل آيات مىپردازد . او نوعا احاديث تفسيرى را از تفسير فرات بن ابراهيم بن فرات ، تفسير قمى ، عيّاشى ، و تفسير تبيان ، نقل
هامش
( 1 ) روضات الجنّات ج 7 ، ص 110 و 111 ، چاپ مرعشى .
( 2 ) الذّريعة ج 18 ، ص 152 ، كد معرّفى 1154 .
( 3 ) الفيض القدسى ص 100 .
( 4 ) أعيان الشّيعة ج 9 ، ص 408 ، طبع دار التّعارف بيروت .