محمّد مشهدى الطوسى بن مولى محمّد رضا بن مولى اسماعيل بن جمال الدّين القمى ، از علماى قرن دوازدهم هجرى ، و يكى از مفسّران نامدار اين قرن مىباشد .
وى معاصر با محقّق سبزوارى ، آقا جمال خوانسارى ، و شيخ حرّ عاملى ، و ملّا خليل غازى قزوينى و ديگر بزرگان مىباشد .
او از شاگردان مرحوم فيض كاشانى بوده است ، و سبك تفسيرى او در وى نيز بىتأثير نبوده است .
علاوه بر تفسير نامبرده ، آثار و تأليفاتى دارد كه بخشى از آنها به اين ترتيب مىباشد :
1 . التّحفة الحسينيّة ، در آداب و اعمال و ادعيه و اذكار مىباشد كه به نام « أعمال السّنة » معروف است .
2 . رسالهاى در احكام صيد و ذباحه ، كه صاحب أعيان الشّيعة ، از آن به عنوان كتاب استدلالى بزرگ ، نام مىبرد .
3 . رسالهاى در زندگى پيشوايان معصوم ( ع ) به نام « كاشف الغمّة » ، در 14 جلد .
4 . شرح كامل بر منظومهء ابن شحنهء حنفى در بلاغت ، به نام « انجاح الطالب فى الفوز بالمآرب » ، در معجم المؤلّفين ، آن را به نام نجاح الطالب ، در معانى و بيان ذكر مىكند .
5 . رسالهاى در فضائل مولا امير المؤمنين ( ع ) ، به فارسى ، به نام « سلّم درجات الجنّة » ، ( نردبان مقامات بهشت ) .
6 . شرح مختصرى بر صحيفهء سجّاديه ، و شرح زيارت رجبيّه ، و شرحى بر منظومهء صرفيّه .
7 . حواشى و تعليقات بر تفسير كشّاف ، و بر حواشى شيخ بهايى بر تفسير بيضاوى . « 1 »
قابل ذكر است ، كه مؤلّف محترم ، نوعا پايان كتابهاى خود را با تاريخ نگارش موشّح نموده است ، و اين تاريخها از آغاز سال 1074 ه . ق ، شروع مىگردد ، جايى كه شرح منظومهء بلاغت را تحرير نموده است ، و در سال 1102 ه . ق ، پايان مىپذيرد ، جايى كه از جزء چهارم تفسير كنز الدّقائق ، فراغت پيدا كرده است ، و شايد اين تفسير از آخرين تأليفات و آثار او بوده باشد ، ولى التّحفة الحسينيّهء او ، نشان مىدهد ، كه تأليف آن در عصر شاه حسين صفوى ، در سال 1106 ه . ق ، انجام پذيرفته است ، چون شاه مزبور در سال 1106 ه . ق ، تا 1135 ه . ق ، بر مسند حكومت بوده است ، و شايد او تا نيمهء ربع اوّل قرن دوازدهم ، زندگى و حيات داشته است . « 2 »
بزرگان علم و ادب ، توصيف و ستايش فراوانى از مقامات علمى و مراتب معنوى او انجام دادهاند ، كه به عنوان نمونه به چند مورد از آنها اشاره مىشود :
1 . علّامهء مجلسى ( متوفّى 1111 ه . ق ) ، او را به عناوين « المولى الأولى ، الفاضل الكامل ، المحقّق المدقّق ، البدل النحرير ، كشّاف دقائق المعانى بفكره الثّاقب ، و مخرج جواهر الحقائق برأيه الصّائب . . . » ، توصيف نموده است . « 3 »
2 . محقّق آقا جمال خوانسارى ، او را با اوصاف « المولى ، العالم ، العارف ، الألمعى الفاضل ، مجمع فضائل الشّيم ، جامع جوامع العلوم و الحكم ، عالم معالم التّنزيل و أنواره ، عارف معارف التّأويل و اسراره ، حلّال كلّ شبهة عارضه . . . » ، نام برده است .
3 . صاحب روضات الجنّات ، او را با تعابير « كان فاضلا عالما عاملا جامعا اديبا محدّثا فقيها مفسّرا نبيها موثّقا وجيها ، صاحب الفيض القدسى ، العالم
هامش
( 1 ) پيشگفتار تفسير ، به قلم آقاى حسين درگاهى ، 1407 ، چاپ وزارت ارشاد اسلامى .
( 2 ) پيشگفتار استاد مجتبى عراقى بر چاپ جامعهء مدرّسين ، 1407 .
( 3 ) الذّريعة ج 18 ، ص 152 ، كد معرّفى 1154 .