همان دشمن سرسخت ، محكوم به فنا و نابودى خواهد ساخت .
طوفان هجوم مغولان در سال 616 ه ، وزيدن گرفت ، و چندى نگذشت كه ، سراسر ماوراءالنّهر ، خوارزم ، خراسان ، مناطق واقع در شمال سند و شمال ايران را نيز در گرداب خود فروكشيد . سپس از قفقاز گذشت و راه به جنوب روسيّه گشود ، و سرانجام تا كرانههاى درياى بالتيك و آدرياتيك ، در اروپا پيش رفت .
* قتل عامّ بغداد
در موج ديگر حملهء مغولان كه در سال 654 ه ، از سمت خراسان شروع شد ، در سال 656 ه ، خلافت بغداد را از ميان برداشت . قتل عامّ بغداد ، 34 روز ادامه يافت و طىّ اين روزها ، 000 / 800 / 1 ، شهروند بغدادى به دم تيغ سپرده شدند . چندين روز در خيابانها خون جارى بود . لشگريان مغول تا داخل خاك سوريّه ، پيش رفتند و حلب را غارت و با محاصرهء دمشق در سال 659 ، اين شهر را تهديد به قتل عام نمودند . سرانجام در « عين جالوت » ، در نزديكى ناصره ، مماليك سلحشور مصر ، با شكست سختى كه بر مغولان وارد آوردند ، پيشروى آنان را متوقّف ساختند . پس از مرگ جلال الدّين خوارزمى ، اين نخستين پيروزى مسلمانان بر مغولان در طىّ 30 سال جنگ بود ، و اين پيروزى ، شايعهء شكستناپذيرى مغولان را باطل ساخت و به مردم روح تازهاى بخشيد .
اصولا مردم تاتار ، براى نابود ساختن هنرها و فرهنگها مأمور بودند . آنان ارّابهء خرابى و ويرانگرى بودند و هر اثر هنرى و تمدّن و فرهنگ بالندهاى را كه در سر راه خود مىديدند ، چون برگ خزان فرومىريختند و هرگونه مقاومت را درهم مىشكستند . چنگيز خان در بخارا ، خود را « عذاب خدا » ، خواند كه خداوند ، او را براى تنبيه قومى كه مرتكب گناهان بزرگى شدهاند ، فروفرستاده است .
خلاصهء برنامهء مغولان را ، جوينى ، اين گونه توصيف مىكند :
« آنها آمدند ، كندند ، سوختند ، كشتند و بردند ، و رفتند . »
آنان ، شهر بخارا را كه به داشتن كاخها ، باغها و تفريحگاههاى باشكوهى در جهان شهرت داشت ، به خاكستر مبدّل ساختند .
در سمرقند ، يك ميليون نفر را از دم شمشير گذراندند . كليّهء ساكنان شهر سمرقند و سبزوار را بىرحمانه قتل عام كردند . در خوارزم بنا به گفتهء مورّخ نامبرده ، ( جوينى ) ، 000 / 200 / 1 ، نفر را كشتند . علما و دانشمندان را نابود نمودند . آنان زنان آبستن را شكم مىدريدند ، و جنينهايى را كه در شكم داشتند ، مىكشتند .
در نساء ، 000 / 70 ، نفر را كشتند . نيشابور را با خاك يكسان ساختند . در اين شهر ، حيوانات را نيز به قتل رساندند . از سر مقتولين ، هرمها برآوردند . بنا به گفتهء ميرخواند ، 000 / 047 / 1 ، نفر را در نيشابور قتل عام كردند . در سال 652 ه ، مغولان به و غارت كردستان و آذربايجان و مناطق غربى ايران نيز پرداختند .
با اين تراژدى غمانگيز كه گوشهاى از آن بازگو گرديد ، بسيارى از گنجينههاى پرقيمت ميراثهاى هنرى ، ادبيّات و علوم به باد فنا رفت . كتابخانههاى آباد در آتش جهل و نادانى سوخت و خاكستر شد . علماء و دانشمندان ، قتل عامّ شدند و هزاران تن از ادبا و شعرا و نويسندگان و صنعتگران ، صدمات جبرانناپذيرى را تحمّل نمودند .
مراكز علمى ، كتابخانههاى بزرگ ، گنجينههاى بىهمتاى هنر و فلسفه و علوم ، ويران شده و كتابها ،