ق ) .
36 . تفسير منخّل بن اسد ( متوفى 150 ه . ق ) .
37 . تفسير حبن بن واقد مروزى ( متوفى 150 ه . ق ) .
38 . تفسير محمّد بن فرات ( متوفى حدود 150 ه . ق ) .
39 . تفسير عبد الرحمن بن كثير هاشمى ( متوفى 155 ه . ق ) .
40 . تفسير حمزة بن زيّات ( متوفى 157 ه ) .
41 . تفسير ابن شعبه حلبى متوفى حدود 160 ه ) .
42 . تفسير رواسى ( متوفّى حدود 160 ه ) .
43 . تفسير مجهول المؤلّف عن الصادقين ( ع ) . . . .
44 . تفسير معلّى بن محمّد بصرى ( متوفى حدود 170 ه . ق ) .
45 . تفسير ابى جناده سلّولى ( متوفّى حدود 180 ه . ق ) .
46 . تفسير عليّ بن حمزه بطائنى ( متوفى 182 ه . ق ) .
47 . تفسير محمّد بن خالد برقى ( متوفّى حدود 183 ه . ق ) .
48 . تفسير محمّد بن مروان ( سدّى صغير ) ( متوفّى 186 ه . ق ) .
49 . تفسير عليّ بن حمزه كسائى ( متوفّى 189 ه . ق ) .
50 . تفسير سفيان بن عيينه هلالى ( متوفى 199 ه . ق ) .
51 . تفسير هشام بن حكم شيبانى ( متوفى 199 ه . ق ) .
52 . تفسير دارم بن قبيصه ( متوفى حدود 200 ه ) .
53 . تفسير عليّ بن اسباط كندى ( متوفى حدود 200 ه ) .
54 . تفسير عبد اللّه بن صلت قمى ( متوفّى حدود 200 ه ) اكنون به شرح و توضيح خدمات اين بزرگان مىپردازيم :
11 . مجاهد بن جبر [ م 21 ت 104 ه ]
ابو الحجاج مجاهد بن جبر يا جبير ، امام و پيشواى مكّى داراى منزلت بس رفيع در تفسير قرآن و معارف مربوط به آن مىباشد .
او يكى از اعلام و بزرگان شيعه در اوائل قرن دوّم هجرى به شمار مىرود .
بخارى يكى از پيشوايان حديث اهل سنّت ، اغلب روايات تفسيرى را از او روايت مىكند او نيز از فضيل روايت كرده است او نيز از مجاهد شنيده است كه او قرآن را سىبار به ابن عبّاس عرضه نموده است و گويد هربار كه در مطلع آيهء توقّف مىنمودم از او مىپرسيدم كه اين آيه در چه موضوعى بوده و چگونه نازل شده است ؟
* صاحب معجم المؤلفين مىنويسد
« مجاهد بن جبير ( متوفى 104 ه ) كنيهاش ابو الحجّاج مفسّر قرآن است و از آثار او « تفسير القرآن » مىباشد .
ابن عساكر در تاريخ دمشق « 1 » و حاج خليفه در كشف الظّنون شرح حال او را آوردهاند ، او در ذيل صفحه آورده است : برخى وفات او را 103 ه ق دانستهاند و مدّت زندگى او را 83 سال دانستهاند . » « 2 »
صاحب معجم رجال الحديث آية اللّه خوئى ، نام « مجاهد » را آورده است بىآنكه اسم پدرش را ذكر نمايد احتمال داده مىشود كه همين مورد نظر ما
هامش
( 1 ) تاريخ دمشق ، ج 16 ، ص 125 و 131 .
( 2 ) كشف الظنون ص 458 .