قرن دوّم هجرى ( 100 - 200 ) تفسير دانشى است كه از معانى و مقاصد نهائى آيات الهى بحث و گفتگو مىنمايد و موضوع آن كلام خداست ، اوائل قرن دوّم هجرى مصادف با ضعف و فتور حكومت اموى واوان نشاط و روى كار آمدن بنى عبّاس مىباشد . فتوحات اسلامى گسترش و توسعه يافته است ، و مسلمانان از ملل مختلف به حوزهء اسلامى روآوردهاند و افرادى از مركز اسلامى ( مدينه ) به مناطق مختلف : ايران ، عراق ، مصر ، فلسطين و . . . اعزام شدهاند و مدارس قرآنى و تفسيرى را در آن مناطق بازگشايى نمودهاند ، در ميان اين جمع افرادى مانند :
سعيد بن جبر ، مجاهد ، عطاء بن رياح ، طاوس بن كيسان و افراد ديگرى كه ذيلا معرّفى خواهند شد را مىتوان نام برد و با توسعه و گسترش فتوحات اسلامى در اين قرن ، به علّت پديد آمدن فاصلهء زمانى بين عهد پيامبر عالىقدر اسلام ، و امّت او مردم تشنهء فراگرفتن احكام از متن قرآن مجيد ( سرچشمهء علوم اسلامى ) هستند مراجعات مردم به قرآن در مسائل گوناگون ، شدّت و سرعت پيدا كرده است و باتوجّه به سرعت گسترش فتوحات و انتقال صحابه و تابعين از مركز خلافت به شهرها و بلاد دوردست ، و با پديد آمدن حركتهاى سياسى ، اجتماعى ، فرهنگى ، در گوشه و كنار حوزههاى اسلامى و با مطرح شدن جدالهاى فكرى و تلقينات سياسى كه حكومت بنى اميّه و بنى مروان براى توجيه اعمال ستمگرانه و تجويز ارتكاب گناهان كبيره آنان به عمل مىآوردند مانند : خونريزى حجّاج بن يوسف ثقفى و مىخوارگى و هرزگى كه به خصوص از سوى يزيد بن معاويه و يزيد بن وليد بن عبد الملك انجام مىشد ، مسائل مختلفى مانند :
مسئلهء جبر و اختيار و سرنوشت مرتكبين گناهان كبيره و صغيره ، و مخلّد بودن آنان در آتش يا قبولى توبه يا عدم پذيرش آن ، وجود عدل و ظلم را مطرح و مسئله « منزلة بين المنزلتين » و ديگر مسائل كلامى تاويل گران قرآن در خصوص آيات قرآنى ، موجى از ناآرامى و اضطراب و تشويش فكرى را بوجود آورده بودند پيروان مكاتب : اشعرى ، معتزلى ، قدرى و جبرى ، خوارج و شعوبيّه كه اغلب اينها مولود فشار سياسى و اجتماعى حكومت زور مروانيان و امويان بود ، سر برداشته بودند ازسوىديگر آنان
طبقات مفسران شيعه ( فارسي ) — صفحة 223
مساهمون: عبد الرحيم عقيقي بخشايشي
ص٢٢٣