بروجردى صاحب « جامع احاديث الشيعة » ، علىّ بن الحسن الزوارى مفسر معروف استاد صاحب منهج الصادقين ، علامه طهرانى حاج آقا بزرگ طهرانى صاحب « الذريعة الى تصانيف الشيعة » ، محدث نورى در « خاتمه مستدرك » و جمعى ديگر .
خلاصه و فشردهء مطلب در مورد اين تفسير آنست كه دليلى بر موضوع بودن تمام اين تفسير ، وجود ندارد آنچنانكه دليلى بر صدور تمام مطالب اين كتاب از امام معصوم ( ع ) وجود ندارد بلكه اين كتاب همانند ديگر كتب حديثى و روائى است كه در آن صحيح و مقبول و ضعيف و مردود نيز وجود دارد و ردّ و قبول آن نيازمند بحث و تحقيق و بررسى و فراهم آوردن قرينه مىباشد . « 1 »
نظر مؤلّف : نيز اينست كه تفسير منسوب به امام حسن عسكرى ( ع ) يك كتاب روايى و حديثى است كه حجم بيشتر آن را روايات منقوله از آن بزرگوار تشكيل مىدهد ازاينرو به نام آن امام همام ( ع ) شهرت يافته است در اين كتاب روايى احاديث قوى و ضعيف و اسرائيليّات نيز رخنه نموده است و نمىتوان تمام آن را به امام ( ع ) مستند دانست در اينجا به مناسبت روش تفسيرى اهل بيت ( ع ) را مىآوريم :
3 . جدال به نيكى :
در كتاب تفسير منسوب به امام حسن عسكرى ( ع ) در مورد جدال در دين آمده است كه گفته شد پيامبر خدا ( ص ) ، پيشوايان دين از آن نهى كردهاند .
امام ( ع ) فرمود :
نهى از مجادلهء ، مطلق ، و در هر مورد نيست بلكه نهى از مجادله در جايى است كه به نحو احسن و نيكو صورت نپذيرد آيا كلام خدا را نشنيدهاى جايى كه مىفرمايد :
« و لا تجادلوا أهل الكتاب إلّا بالّتى هى أحسن » « 2 » و در جاى ديگر مىفرمايد : « ادع إلى سبيل ربّك بالحكمة و الموعظة الحسنة ، و جادلهم بالّتى هى أحسن » « 3 » پس مجادله به صورت بهتر و منطقىتر نه تنها مورد نهى علماء و بزرگان نيست بلكه مطلوب هم مىباشد و آنچه حرام و نكوهيده مىباشد مجادله به شيوهء نامطلوب و ناروا است كه حرام است و بر شيعيان ما نيز محرّم مىباشد چگونه مىتوان تمام انواع جدال را حرام دانست در صورتى خداوند متعال مىفرمايد : « و قالوا لن يدخل الجنّة إلّا من كان هودا أو نصارى [ و قال اللّه تعالى ] تلك أمانيّهم قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقين » « 4 » خداوند متعال در اين آيه شريفه علم راستين را آوردن برهان و حجّت ذكر كرده است و اين آوردن برهان همان مجادله به احسن مىباشد .
از محضر امام ( ع ) سؤال شد لطفا انواع مجادله را بيان فرمائيد :
در پاسخ فرمودند : مجادله بر دو نوع است :
جدال به احسن و جدال به غير احسن امّا جدال غير احسن آنست تو در مورد باطلى مجادله كنى و آن ديگرى هم باطل ديگرى را پيش بكشد و پس نتوانى با حجّت و برهانى كه خداوند متعال پيش تو قرار داده است ردّ نمايى ولى حقّى را انكار نمايى كه اين مبطل مىخواهد بهوسيله آن به باطل خود كمك بگيرد پس تو آن حق را انكار نمايى تا مبادا در آن حق بر ضرر تو حجّت و برهانى باشد چون تو نمىدانى راه نجات چيست ؟ اين نوع مجادله هم بر شيعيان ما حرام مىباشد مبادا آنان وسيلهء آزمايش و امتحان بر ضرر ضعيفان از برادران و ابطالگران باشند . امّا « جدال به احسن » آن همان چيزى است كه خداوند متعال به پيامبر خود دستور داده است كه با
هامش
( 1 ) كيهان انديشه از مقاله آية اللّه رضا استادى .
( 2 ) سوره عنكبوت آيه 45 .
( 3 ) النحل آيه 126 .
( 4 ) سوره بقره آيه 111 .