بِيَدَيَّ
« 1 » و همچنين در آنجا كه فرموده است :
يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ ، وَ يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ
« 2 » امّا امام ( ع ) « يد » را به معناى قدرت تفسير مىكند و مىفرمايد ، آيه شريفه به اين معناست كه : چه چيز تو را بازداشت از اينكه سجده نكنى بر چيزى كه من آن را به قوّت و قدرت خود آفريدم ، بنابراين چنان كه از ظاهر آيه تصوّر مىشود ، خدا داراى دست و پا يا چشم يا اعضايى ازاينگونه كه او را مانند انسان محدود نمايد ، نيست ، و آنچه از اين قبيل در نصوص آمده باشد بايد به معنايى كه متناسب با تنزيه حق تعالى است و ذات مقدّس او منزّه از آنست ، تأويل گردد . امام ( ع ) ساق را در آيه شريفه به حجابى از نور تعبير و آيه را چنين تفسير مىكند كه هنگامى كه حجاب برداشته مىشود ، مؤمنان به سجده مىافتند ، و پشت منافقان ، سخت مىشود و قادر به سجود نمىگردند .
11 . علّتها و معلولها :
امام ( ع ) براى دريافت مقصود كتاب خدا ، اينگونه ، طريق امن و روش سالم و بىخطرى را براى ما كه مىخواهيم آيات قرآنى را به امانت و تدبّر تفسير كنيم ، ترسيم مىكند . و ما را با حقايق عاليهء قرآنى آشنا مىسازد . امام رضا ( ع ) در تفسير برخى از آيات فرمودند : پيروى از عوامل خاصّى ، موجب آثار و نتايج ويژهاى است :
1 . پيروى از نفس ، موجب ندامت و پشيمانى است آنچنانكه در داستان فرزندان آدم است كه « فطوّعت له نفسه » « 3 » پس از نفس خود پيروى و اطاعت نمودند و آن ندامت و پشيمانى را بار آوردند .
2 . در متابعت هواى نفس ، ذلّت و زبونى است آنچنانكه در مورد « بلعم باعورا » آمده است : « و اتّبع هواه فمثله كمثل الكلب » « 4 » او از هواى نفس خود پيروى نمود پس سرگذشت او همانند سرگذشت سگ مىباشد كه در پى مطامع خويش مىباشد .
3 . در پيروى شهوات ، كفر و الحاد وجود دارد آنچنانكه در قصّهء كفّار آمده است : « و اتّبعوا الشّهوات » « 5 » آنان از شهوات خود پيروى نمودند .
4 . پيروى شيطان ، آتش و عذاب در پى دارد : « و إنّ عبادى ليس لك عليهم سلطان » « 6 » به بندگان خاص من تسلّط نخواهى داشت ولى افرادى كه به آنان تسلّط پيدا كردهاى داخل در آتش هستند .
5 . در پيروى فرعونها و ستمگران ، همراهى و با هم بودن با آنان نهفته است « يوم ندعوا كلّ أناس بإمامهم » « 7 » در روز قيامت مردم را با پيشوايان خود فرا مىخوانيم .
6 . در پيروى رسول خدا ( ص ) محبّت خدا و دوستى او نهفته است : « فاتّبعونى يحببكم اللّه » « 8 » از من پيروى كنيد تا خدا شما را دوستداشتنى نمايد .
7 . در متابعت اهل بيت ( ع ) محشور شدن با آنان نهفته است « الّذين آمنوا و اتّبعتهم ذريّتهم » « 9 » آنان كه ايمان آوردند و نسل آنان نيز از آنان پيروى نمودند ، يعنى عامل محشور بودن ذريّه ، پيروى از عقائد و نظريّات آنان مىباشد . « 10 »
12 . آيا روز جلوتر است يا شب :
اشعث بن حاتم در مهمانى مأمون از امام رضا ( ع )
هامش
( 1 ) أعراف آيه 12 .
( 2 ) القلم آيه 42 .
( 3 ) سوره مائده آيه 30 .
( 4 ) اعراف آيه 176 .
( 5 ) سوره مريم آيه 59 .
( 6 ) سوره الحجر آيه 42 .
( 7 ) سوره اسراء آيه 71 .
( 8 ) آل عمران آيه 31 .
( 9 ) سوره طور آيه 21 .
( 10 ) المناقب ج 4 ، ص 359 .