عاليقدر ، اين كتاب را در بيست و پنجسالگى نگاشته است و بارها تجديد چاپ گرديده است .
2 . البيان فى تفسير القرآن :
يكى از بهترين و محكمترين كتابهائى است ، كه پيرامون تفسير و علوم قرآنى تأليف گرديده و در آن ، پس از مقدّمهى گزارشگونه ، كه خود يكى از برترين تأليفات قرآنى است ، به تشريح و تفسير « فاتحه الكتاب » تا آيه ششم ، پرداخته است . با اين مطالب :
فضيلت قرآن ، قرائت قرآن ، اعجاز و حقيقت آن ، اعجاز قرآن از ديدگاههاى مختلف ، جاودانگى هدايت قرآن ، پاسخ به گفتههاى منكرين فضل قرآن ، بقيّه معجزات پيامبر و بشارات عهدين ، قرّاء سبعة ، نزول قرآن بر « سبعة أحرف » و اينكه قرائات هفتگانه بهجز سبعة احرف هستند ، مسئلهء تحريف قرآن و اثبات نادرستى آن ، گردآورى قرآن ، حجيّت ظواهر كتاب ، مسئلهء نسخ و بررسى 36 آيه كه ادّعاى منسوخ بودن آنها شده است و اثبات عدم نسخ آنها ، و پس از آن مبحث بداء و ديدگاه شيعه و تفسير آن و پاسخ منكران بداء و حدوث و قدم قرآن و پس از بيان و اشباع نيازهاى مطالب فوق ، وارد تفسير « سوره حمد » شده است .
در جاىجاى اين كتاب ، روح تحقيق ، ابتكار ، تتبّع ، تسلّط و تفوّق بر معارف اسلامى چون : كلام ، فقه ، اصول ، حكمت و فلسفه ، تاريخ ، حديث ، مناظره ، تراجم ، تفسير ، ادب ، لغت و احاطه به كتب شيعه و سنّى موج مىزند .
اين تفسير ، يا طليعهء تفسير ، چراغ روشنگرى بود كه در اواخر قرن چهاردهم از حوزهء علميّهء نجف درخشيد و در سطح وسيع و با گسترش عميق در اعماق مجامع اهل سنّت و شيعه ، نيز نفوذ كرد و از سوى ارگان رسمى الأزهر ، مجلّه رسالة الإسلام و ديگر محافل علمى با استقبال و حسن تأثير روبرو گرديد . چون « البيان » تأمينكنندهء نيازهاى عصر و ناظر مسائل و احتياجات موجود بود ، خوش درخشيد ، ولى دولت مستعجل بود . اشتغالات درسى فقه و اصول و گرفتاريهاى زعامت و مرجعيّت ، احيانا انتقادها و گوشزدهاى حواشى ، مانع از جريان اين فيض در حول و حوش كلام الهى گرديد . . . !
اين كتاب ، تا حدودى كه نگارنده اطّلاع دارد به زبانهاى فارسى ، اردو ، انگليسى و احيانا ديگر زبانها نيز ترجمه ، و مورد استفاده قرار گرفته است » .
* گفتار استاد حكيمى
« اين كتاب ، شامل مباحث عجز و ناتوانى بشر از توصيف قرآن ، فضيلت قرائت قرآن - تدبّر در قرآن و معرفت تفسير آن ، معنى اعجاز - ضرورت اقامهء اعجاز بر پيامبر ، بهترين معجزات ، قرآن معجزه الهيه است ، قرآن اعجاز جاودانى يا قرآن و معارف ، قرآن و استقامت در بيان ، قرآن در مقام تشريع و قانونگذارى ، قرآن اتقان در معانى ، قرآن و اخبار از غيب ، قرآن و شگفتىهاى آفرينش ، قرآن و قواعد عربى خرافات و سخافات ، اثبات معجزات با براهين منطقى ، روشنگرىهائى بر قاريان قرآن ، نگاهى به قرائت تواتر قرآن و آيا قرآن بر هفت حرف نازل شده است ؟ صيانت قرآن از تحريف - معنى تحريف ، رأى مسلمانان در تحريف ، نسخ تلاوت - كيفيّت گردآورى قرآن - احاديث گردآورى قرآن - تناقض احاديث گردآورى قرآن - اثبات حجيّت ظواهر قرآن - نسخ در قرآن - بداء در تكوين - اصول تفسير : اعتماد بر ظنّ در تفسير - مدارك و منابع تفسير - تخصيص قرآن با خبر واحد - حدوث يا قدم قرآن - اثر فلسفهء فرقان در زندگى مسلمانان - صفات
هامش
- 1413 - ويژهنامه تاريخ و فرهنگ معاصر .