داستان حكيم ناصر خسرو پادشاه بلخ ( ؟ ) را نقل كرده كه در يمگان حمام عجيبى را ساخته بود . و از همين داستان حمام ناصر خسرو در چندين كتاب ديگر نيز شرح رفته است ، كه از آن جمله است كتاب مجمع الغرائب سلطان محمد بن درويش محمد مفتى بلخى كه ما آن را در شمارهء گذشته معرفى داشتيم ، و در همين كتاب عين اين داستان آمده است اگرچه اين سخن صبغهء داستانى و خرافى دارد ، ولى عقائد مردم چهارصد سال قبل را راجع به شخصيت عجيب ناصرخسرو نمايندگى مىكند .
ديگر از مزاياى اين كتاب است كه اوضاع روحى و فكرى و فرهنگى عصر جامى و معاصران او را در هرات و بلخ و بخارا و ديگر بلاد خراسان با روشنى و صراحت شرح مىدهد و واضح مىسازد كه اين شخصيت عارف و اديب و عالم چگونه در عصر خويش شهرت خوبى داشت . و از آن جمله است شرح بسيار مغتنمى از احوال و مآثر حضرت جامى كه در ضمن احوال عبد العزيز خان بن بهادر خان ( پادشاه بلخ ) نگاشته است . ( ص 47 ببعد ) .
بر همگان معلوم است كه قرن نهم هجرى را اگر از نگاه سياست عصر نوائى ، و از نظر علم و ادب عصر جامى توان گفت ، از ناحيهء روحى و عرفانى آن را دورهء عروج طريقت نقشبندى و ايام سلطهء روحانى مشايخ اين طايفه توان خواند ، و چون نثارى خودش يكى از ارادتمندان مخلص اين طريقت است و همواره با مشايخ دودمان نقشبندى محشور بود ، بنابرآن كتاب وى مأخذ خوبى در شرح حال رجال اين دودمان شمرده مىشود ، و كسانى كه مىخواهند تاريخ فرهنگ و اوضاع روحى آسياى وسطى را در اين قرن بنگارند ، اين كتاب مرجع و منبع خوبى براى ايشان شده مىتواند .
ديگر چيزى كه درين كتاب به شكل بارز و جالب به نظر مىآيد اينست ، كه مقالهء اول اين كتاب در شرح احوال و اشعار مآثر امراى چنگيزى و چغتائى از بخارا و خراسان گرفته تا هندوستان و دهلى است . و اين باب مشابه كار فخرى هروى شمرده مىشود ، كه روضة السلاطين خود را در تذكرهء امراى شاعر در حدود ( 960 ه ) مشتمل
تاريخ تذكره هاى فارسى ( فارسي ) — صفحة 231
مساهمون: أحمد گلچين معانى
ص٢٣١