كم داشت ، بيكى از حاضران التماس نوشتن سؤال و جواب نموده همين را ارسال نمود ، ربّ - اجعلنا من الذين آخر دعويهم ان الحمد للّه رب العالمين » .
كاتبى كه از روى خط حزين سطور فوق را نقل كرده چنين نوشته است : « اين چند كلمه دستخط خاص حضرت شيخ العارفين شيخ محمد على المتخلص به حزين است ، انار اللّه مرقده ، حسب الامر آقا صاحب قبله در اختلال بال و تشتت احوال بطريق استعجال مانند نامهء اعمال خويش اين چند ورق را ضايع و سياه نمود . المأمور معذور » .
و اينك نمونهء يكى از سؤالات و جواب آن : سؤال - در هندوستان معمول گشته كه مهر زنان ما صدهزار روپيه كابينش مىبندند ، و مطالبه بالفعل ندارند ، بلكه بر ذمّه مىگذارند و هرگز اين مبالغ مقدور ناكح نبوده و نيست ، و جمعى از طلبهء علم مىگويند كه مقدور ادا بالفعل شرط نيست ، زوج مشغولالذّمه است ، هرگاه قادر شود ادا نمايد اگر زوجه هبه ننمايد ، و در كتب متداولهء فقه هم فعليّه شرط نشده است ، و جمعى قدرت ادا بالفعل شرط مىكنند و حكم ببطلان آن عقدها مىكنند ، و جمعى ديگر با اشراط قدرت بر اداى بالفعل مىگويند كه صداق كذائى كه از عهدهء ادا خارجست باطلست ، و عقد صحيحست ، مهر السنّه لازم مىشود ، چون اعتماد بر هيچيك از فرق ثلاثه بنا بر عدم مهارت آنها درين فن نيست ، رجا آنكه هرچه از كلام اهل البيت بر آن عماد الملّة و الدّين تحقيق شده باشد فتوى مع الحجة نويسند كه موجب اسكات مداهن و افهام مخاصم شود ، جواب - تجاوز از پانصد درهم كه مقدار مهر مسنون است ، مرجوع و مكروه ، اما اكثر مقدار مهر را حدى نيست ، بهرچه تراضى طرفين شود جايزست ، و قدرت ادا حين العقد شرط نيست بالاتفاق ، پس اگر بمبلغى خطير عقد بندد كه حال غير مقدور و آينده نيز بظواهر احوال بعيد الحصول يا غير مقدور نمايد ، ظاهر شرع اقدس دلالت بر صحت و جواز دارد ، اگرچه خارج از تقوى است ، اما توهم بطلان او خطاست ، و قول بردّ آن بصداق مسنون اگرچه قائل دارد اما قول شاذّ و مستندش قابل اعتماد نيست ، و اكثر فقها نيز برخلافش اطباق نموده ليكن لازمست كه خود را مشغولالذّمه داند و قصد ادا داشته باشد » .
تاريخ تذكره هاى فارسى ( فارسي ) — صفحة 354
مساهمون: أحمد گلچين معانى
ص٣٥٤