خطيب ابى محمّد عبد اللّه بن خطيب احمد اندلسى مالقى سهيلى در شمار اديبان و نحويان و مفسّران و محدّثان و صاحب شرح الجمل و كتاب الأعلام بما فى القرآن من الاسماء و الأعلام و كتاب الروض الانف در شرح سيرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و ناظم قصيدهء عينيه در مناجات به اين مطلع :
يا من يرى ما فى الضمير و يسمع * أنت المعد لكلّ ما يتوقع
و اين قصيده را ابن حجّت حموى تخميس كرد و در سال 581 در مراكش درگذشت . و نيز سهيلى تخلّص امير نظام الدّين احمد سهيلى جغتايى است در شمار اميران و شاعران و از شاگردان آذرى و از آذرى درخواست كرد كه او را تخلّص دهد ، آذرى كتابى كه در دست داشت باز كرد و آغاز صفحه را نگريست و لفظ سهيل را ديد و او را سهيلى تخلّص داد و سهيلى در دو زبان تركى و فارسى شعر نظم كرد و هم مردى فروتن و افتاده بود و دانشمندان را دوست داشت و در كنف گرفت و ملّا حسين كاشفى ، كتاب معروف انوار سهيلى را به نام او نوشت و سهيلى در سال 907 درگذشت و امّا ابو الحسين احمد بن محمّد سهيلى خوارزمى در شمار اديبان و شاعران و صاحب كتاب الروضة السهيليّه در اوصاف و تشبيهات دور نيست كه به نياى خود سهيل نام پيوند رساند . ياقوت نوشت :
« وى وزير خوارزمشاه بود و ترك وزارت گفت و به بغداد كوچيد ، فخر الملك ابو غالب محمّد ابن خلف او را نزديك گرفت و ازآنپس كه فخر الملك درگذشت بر مال خود بترسيد و به والى تكريت پناه برد و در سال 418 درگذشت و بيست هزار دينار بر جاى گذاشت و والى آن را به ورثهء او رسانيد » . و از نظم اوست در پرتو ماه بر آب :
كأنما البدر فوق الماء مطلعا * و نحن بالشط فى لهو و فى طرب
ملك رءانا فاهوى للعبور فلم * يقدر فمد له جسر من الذهب
سيّارى : منسوب است به سيّار بر وزن عطّار نياى ابو عبد اللّه احمد بن محمّد بن سيّار سيّارى است در شمار كاتبان آل طاهر و در سلك محدّثان و صاحب كتاب الغارات و كتاب الطبّ و كتاب ثواب القرآن و نيز نام نياى ابو الحسين احمد بن ابراهيم سيّارى است در شمار علماى اماميّه و خالوى ابو عمرو زاهد در سلك علماى عامّه و ابو عمرو زاهد حديث كرد كه : « سيّارى خالوى من مذهب تشيّع را برگزيد و من بر طريقت تسنّن بودم و مدّت چهل سال او مرا به مذهب تشيّع خواند از او نپذيرفتم و در همان مدّت من او را به مذهب تسنّن خواندم از من نپذيرفت و سيارى با كسر اوّل و تخفيف منسوب است به سيار بر وزن كنار از قراى بخارا و ابو الحسن علىّ بن حسين سيارى معروف به عليك طويل « 1 » در شمار محدّثان بدان منسوب است . « 2 »
سيبويه :
مركّب است از دو كلمهء فارسى سيب و ويه كلمهء اعجاب به معنى چه شگفت سيبى ! و آن
هامش
( 1 ) - عليك همان على است با زيادتى كاف تصغير فارسى در آخر آن مانند حسنك و حسينك و جعفرك و طويل وصف قامت اوست به معنى عليك بلندقد ( مؤلّف ) .
( 2 ) - و نيز با همين ضبط اخير شيخ ابو العبّاس ابن القاسم بن المهدى السيارى از مردم مرو و شاگرد ابو بكر واسطى است تا جايى كه امام صنفى از متصوّفه شد . مزارش در مرو زيارتگاه مىباشد ( لغتنامه / دهخدا :
29 / 741 ) .