ز
زابى :
با زاى نقطهدار منسوب است به زاب و آن نام ناحيتى است در اندلس و محمّد بن حسن تميمى زابى و جعفر بن عبد اللّه بن صباح زابى كه هر دو در سلك فضلا بودهاند ازآنجا برخاستهاند « 1 » . و نيز منسوب است به زاب و آن نام دو نهر است در كشور عراق ميان موصل و اربل يكى را زاب اعلى و ديگرى را زاب اسفل گويند و يوم الزاب روزى است كه ميان مروان بن محمّد آخرين خليفهء اموى و ميان ايرانيان به سركردگى ابو مسلم خراسانى در ميان آن دو نهر جنگ درگرفت .
زاذان :
بر وزن شاهان معرّب است و از اعلام فارسيان و ريشهء آن را در فارسى ندانستم چيست و بعضى گويند به معنى زاده است و خصوص در مورد زاذان فرّخ از علماى نجوم امّا اين سخن برفرض كه در مورد زاذان فرّخ درست باشد ، در همهء موارد درست نيست زيرا در مورد ابو عمره زاذان در شمار اصحاب امام على بن ابى طالب عليهما السّلام نام است و جز زاذان نام ديگرى را براى او ضبط نكردهاند . « 2 »
زاذويه :
مركّب است از دو كلمهء زاذ و ويه كلمهء اعجاب و دور نيست كه زاذ معرّبزاده باشد به معنى چه شگفت و يا چه خوب زاده و آن لقب ابو الخير صالح بن حماد رازى است در شمار محدّثان اماميّه و صاحب كتاب خطب امير المؤمنين عليه السّلام و كتاب النوادر . « 3 »
هامش
( 1 ) - و نيز عبد المحسن بن عبد الملك بزّاز زابى در شمار محدّثان بود ( لغتنامه / دهخدا : 28 / 14 ) .
و نيز عبد الملك بن ابى زيادة اللّه بن ابى مضر طبنى زابى مكنّى به ابو مروان يكى از شاعران نامور خاندان بنى طبنى است . و به نقل از ابن حيّان ابو مروان در زندگى مردى سختگير بود و به دست كنيزان خود در قرطبه در سال 427 كشته شد . حجازى مىگويد : « عبد الملك از پيشوايان حديث نيز بود ، چون بخيل بود و از دادن نان و خورش به اهل خانه دريغ مىورزيد اينان نيز از روى كينه او را خفه كردند » . ( لغتنامه / دهخدا : 28 / 14 ) .
و نيز علىّ بن عبد العزيز زابى مكنّى به ابو الحسن ابن زيادة اللّه بن ابى مضر ( فرزند ابو مروان بن زيادة اللّه ) از تواناترين شاعران اين خاندان بود ( همان كتاب ) .
( 2 ) - زاذانيان يكى از قبايل معروف قزوين بودهاند كه دانشمندان و زهّاد بزرگى از آن برخاستهاند و سرسلسلهء ايشان زاذان است كه در عصر رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم بر گروهى از اعراب حكومت مىكرده است ( لغتنامه / دهخدا :
28 / 27 و 28 ) .
( 3 ) - و نيز زادويه بن شاهويه از مؤلّفين و مترجمين عهد خلفاى عبّاسى است . كريستنسن در كتاب ايران در زمان ساسانيان مىگويد : « منابعى كه حمزهء اصفهانى -