در جزو چون نصف مثلا وتفسير مىكنند به نصف آنچه معمول باشد واگر اقرار كند
به درهمى ونصفى بعضي از مجتهدين مىگويند كه نصف راجع به درهم مىشود نهم ابهام به كذا
پس اگر گويد له على كذا مثل آنست كه بگويد له على كذا درهم به رفع يا نصب يا جر
أقرب آنست ( 1 ) كه مراد واحد است چه رفع به بدليت است ونصب به تمييز وجر
به اضافه ودر جر بعض درهم نيز احتمال دارد وبعضي گفته اند كه در نصب احتمال بيست
دارد ودر جر احتمال صد دارد چه أقل عددي كه مميز در آن مجرور است صد است
واگر كذا كذا درهم باشد مثل أول است در حالت نصب وجر وبعضي برآنند كه در نصب
احتمال يازده دارد واگر با حرف عطف باشد در حالت نصب بيست ويك است
دهم ابهام به عطف ومانند آن چون له على درهم ودرهم ودرهم چه احتمال دارد كه
مراد سه درهم باشد واگر گويد كه مراد به ثاني تأكيد أول است صحيح است ( 2 ) يازدهم
ابهام به ظرفيت ومانند آن چون له زيت في جرة أو سمن في عكة أو قماش في عيبة
أو الف في صندوق ظرف داخل نيست وبعضي از مجتهدين گفته اند كه هر چه بي
ظرف نمىباشد اقرار به آن اقرار به ظرف آنست واقرار به چاروا اقرار به زين اوست اما
اقرار به بنده كه عمامه بر سر وجامه در بردارد اقرار به عمامه وجامه نيست دوازدهم
ابهام در أعيان ( 4 ) چون له هذا الثوب أو هذا العبد مطالبه تعيين مىكند پس
با تعيين اگر مقر له منكر باشد سوگندش مىدهند وانتزاع مىكند حاكم مقر به را يا در دست
مقر مىگذارد پس اگر مقر له تصديق كند بعد از انكار قبول مىكند سيزدهم ابهام مستخرج
وآن به طريق استخراج مجهول است واين وقتي معتبر است كه مقر له عالم باشد به آن عبارت
پس اگر عامي را تلقين كنند حكم بر آن مترتب نمىشود مثلا به طريق جبر ومقابله اگر گويد
زيد را بر من مالي است ونصف مال عمر وعمرو را بر من مالي است ونصف مال زيد
پس مال هر يك به طريق جبر ومقابله چهر است وبه هر يك از ايشان شش مىبايد داد
ودر تفسير جنس رجوع به اقرار كننده بايد كرد چهارم ابهام ممكن استخراج وبي
حساب ورجوع به مقر كنند چون له على من الفضة به وزن هذه الصخرة أو به قدر ثمن
عبد زيد پانزدهم ابهام از حيثيت عموم چنانچه گويد زيد راست جميع آنچه در دست
من است واگر گويد فلان شخص را بر من زيادة از مال فلان است أو را زيادة از قدر
هامش
( 1 ) معلوم نيست پس أقرب آنست كه با ظاهر نبودن لفظ در چيزى اقتصار به قدر متيقن نمايند
وچنين است حرف عطف در حالت نصب صدر الدين دام ظله العالي
( 2 ) معلوم نيست صدر دام ظله
( 3 ) تمام مطلب اين وجه معلوم نشد گويا نسخ مغلوط بوده باشد صدر دام ظله