غالب نام مىبرد و در ضمن معرّفى او مىگويد :
او از شعراى درجه اول ما محسوب مىشود ، در نيمهء دوّم قرن هجدهم مسيحى مىزيسته است تخيّل او مشعشع و دقيق و داراى احساس باريكى است . مثنوى حسن و عشق از زيباترين آثار عرفانى اوست . در طريقت پير و مولوى شيخ و منظور نظر خاص سلطان سليم ثالث بود . افسوس ديرى نزيست . در سن 42 سالگى بدرود حيات گفت .
در زبان فارسى اشعار بسيارى سروده است از شعراى سبك هندى پيروى كرده است . مخصوصا عاشق اسلوب شوكت بخارى است .
براون در كتاب « گلزار ادبيات ايران » « 1 » ادّعا مىكند كه شوكت بخارائى در ايران مجهول الهويّه است و براى اثبات مدّعاى خود مىگويد كه رضا قليخان هدايت در مجمع الفصحا و رياض العارفين سطور بسيار كمى را به وى اختصاص داده و فقط دو بيت از اشعار وى را نقل كرده است .
به نظر من اين ادّعا براساس اين دليل نادرست است ، چرا كه حزين معترف اين نكته است كه ديوان وى مشهور و اشعارش بر السنهء جمهور دائر است . علاوه بر اين ، تذكرههاى معروف قرن 11 و 12 صفحات بىشمارى را به اين شاعر اختصاص دادهاند و اين دلالت بر ذهن دقيق و نكتهياب بعضى از تذكرهنويسان دارد كه متوجه عظمت و ذوق حساس و بىنظير شوكت بودهاند . بهترين و جامعترين كلام را صاحب « مرآة الصفا » بيان مىكند كه : « شوكت اكثر مضامين ادّعايى مىبندد و معانى وقوعى كم دارد . » « 2 » نظر ساير تذكرهنويسان دربارهء وى چنين است :
- ميرعبد الرزاق خوافى در بهارستان سخن « 3 » : در فن شعر معنى آفرين صاحب تلاش است بلكه در جلوگاه سخنگسترى چنين نازك خيال خوشفكر چهرهنماى وجود نگشته . كلامش بسكه تازگى الفاظ در نگين عبارت و شوخى معنى و نزاكت خيال دارد مىتوان گفت شعرش معنى ندارد . ديوانش سراسر منتخب ارباب معنى است
هامش
( 1 ) . گلزار ادبيات ايران ، ادوارد براون ، ص 60 .
( 2 ) . شمع انجمن ، محمّد صديق حسنخان ، ص 223 .
( 3 ) . تاريخ ادبيات در ايران ، ذبيح اللّه صفا ، ج 5 ، بخش دوم ، ص 1334 - 1339 .