آبيا عنه 1 ) و صاحب الفصول 2 )
1 ) حمل
[ توهم صاحب فصول از كلام اهل معقول ]
2 ) صاحب فصول توهم كردهاند كه منظور فلاسفه و اهل معقول از دو عبارت لا به شرط و به شرط لاى كه در فرقگذارى بين مشتق و مبدأ بيان كردهاند اين است كه فرق ميان مشتق و مبدأ اعتبارى بوده و به لحاظ طوارء و عوارض خارجيه مثل زمان و مكان و . . . مىباشد در نتيجه مبدأ و مشتق معنا و مفهوم واحدى دارند و تفاوت آندو ذاتى نمىباشد و طبق توهم خود بر اهل معقول ايراد گرفته و فرمودهاند اين مطالب نزد من غيرمستقيم است بلكه تغاير ميان آن دو ذاتى مىباشد ( در حالى كه اهل معقول اصلا اين نظر را ندارند ) به عبارت ديگر صاحب فصول كلام فلسفه و اهل معقول را از آن دو اين گونه تفسير كردهاند كه : مراد آنان از لابشرط و به شرط لا همان چيزى است كه در بحث مطلق و مقيد اراده نمودهاند :
در بحث مطلق و مقيد اصول و همچنين در مباحث ماهيت كتب فلسفى خواندهايم كه ماهيت به اعتبارات گوناگون به سه قسم تقسيم مىشود به عبارت ديگر ماهيت به اضافه به ما عداى آن سه صورت دارد :
الف - ماهيت به شرط شى : يعنى ماهيت مقارن با آنچه از خصوصيات به آن ملحق مىشود اخذ شود مثل اخذ ماهيت انسان با ويژگىهاى فرد خاص مانند زيد .
ب - ماهيت به شرط لا : يعنى ماهيت به صورت مجرد اخذ شود كه خود دو صورت دارد :
1 - فقط نظر به ذات ماهيت مىشود و به ما عداى ذات ماهيت نظر و توجهى نيست كه به آن ماهيت به شرط لا به همان معناى مصطلح گفته مىشود .