هنوز سير بشر در اين راه طولانى پايان نيافته است ، به همان دليل كه واحدهاى بى
شمار ديروز ، در پرتو صنعت به دو سه واحد تقليل پيدا كرده است ، مى رسد روزى كه اين
دو سه واحد هم به تحليل رفته و بشر به صورتى واحد و يكپارچه درآيد . اين يك سير بشر
است . از قرن هفدهم به بعد ، بشر وارد زندگى صنعتى شد و انقلابهاى عظيمى در ناحيهء
علم به وجود آورد و با اسلوب تجربه و مشاهده به موفقيت هاى درخشانى نيز نائل گرديد ،
تعدادى از دانشمندان بشر ( نه همه ) كه اعجاز عظيم روش تجربى را به صورت پيروزيهاى
بزرگ علمى و واحدهاى قدرتمند صنعتى ديدند ، اعتماد خود را از هر اسلوب ديگرى
برداشته ، و يكسره تمام كارها و مطالعات خود را بر پايهء تجربه و مشاهده قرار دادند ، نفوذ
اسلوب تجربه ، به ناچار مسائل غير قابل تجربه را از ميدان بحث علماء خارج كرد ، و از
همين جا بود كه كم و بيش ، بى اعتقادى به خدا در مغز عده اى كه سطحى تر از ديگران
فكر مىكردند نمودار گرديد ، زيرا سيستم تجربى به حكم اينكه خدا را نه در لابراتوار ، و نه
در زير ميكروسكوپ و نه از پشت تليسكوپهاى عظيم مشاهده نمى كند ، نمى توانست به آن
عقيده داشته باشد ، اين قبيل مردم از اين مطلب غفلت كردند كه در راه خداشناسى
عينكى جز تجربه و مشاهده بايد به چشم داشت ، در هر صورت ايمان به خدا كه روح
مذهب و پايهء هر گونه الزامات اخلاقى است در روح عده اى متزلزل گرديد و با اين تزلزل
دريچههاى گناه و فساد به روى جامعهء بشرى گشوده شد و لذا مىبينيم با اين كه امروز بشر
از نظر علمى فوق العاده ترقى كرده ولى در عين حال بدبختى و فساد از در و ديوار
جامعه ها فرو مىبارد ، و هر روز هم بر حجم آن افزوده مى گردد ، امروز بشر ، جز خودش و
هواهاى خودش را نمى بيند و چون ايمانش هم به خدا و مذهب تضعيف شده براى نيل به
هواهاى خويش به هر ظلم و ستمى مى زند و اين ها همه بر خلاف مزاج اجتماع است و
نتيجتا در آن توليد فشار مىكند ، و اين فشار به حد اعلاى خود كه رسيد تحولى را به
دنبال خواهد داشت ، چه آنكه اين قانون طبيعى است كه هر فشارى به دنبال خود ،
انفجارى دارد ، و اين قانون طبيعى در شئون اجتماعى نيز به طور صد در صد ، صدق
مىكند مزاج اجتماع با پاره اى از امور سازگار است ، عدل ، درستى ، امانت ، احترام به قانون
چهارده نور پاك ( فارسي ) — صفحة 1855
مساهمون: عبد الرحيم عقيقي بخشايشي
ص١٨٥٥