امام هيچ خدمتگذارى را بيش از يك سال ، نگه نمى داشت . وقتى كه برده اى را در اول يا
وسط سال به خانه مى آورد ، شب عيد فطر او را آزاد مى ساخت و در سال بعد به جاى او
شخص ديگرى را مى آورد ، و باز او را در ماه رمضان آزاد مى ساخت و اين شيوه تا پايان
عمر او همچنان ادامه داشت .
امام ( عليه السلام ) بردگان سياه پوست را - با وجود آنكه به آنان نياز نداشت - مى خريد و آنان را
در مراسم حج به عرفات مى آورد و آنگاه كه به سوى مشعر كوچ مى كرد ، آنان را آزاد
مى ساخت و جوايز و هداياى مالى نيز به آنان مى داد " . ( 1 )
به گفته يكى از نويسندگان : " همين كه بردگان از اين موضوع خبر مى يافتند ، خود را از
قيد بندگى اعيان و اشراف رها ساخته ، به خدمت زين العابدين در مى آمدند زمان
مى گذشت و ايام سپرى مى شد وزين العابدين همچنان به آزاد كردن بندگان مشغول بود .
او هر سال و هر ماه و هر روز به مناسبتهاى گونه گون اين امر را تكرار مى كرد تا آنجا كه در
شهر مدينه گروه عظيمى از بردگان و كنيزان آزاد شدهء آن حضرت ، تشكيل شده بود " . ( 2 )
از مجموع اينها مى توان نتيجه گرفت كه امام با اين برنامه در واقع يك كانون آموزشى
و تربيتى به وجود آورده بود : بردگان را خريدارى كرده مدتى تحت تعليم و تربيت قرار
مى داد و پس از آنكه آنها را آزاد مى كرد ، هر كدام يك فرد تربيت يافته و الگو براى ديگران
بودند . آنان پس از آزادى نيز پيوند معنوى خود را با امام ( عليه السلام ) ، قطع نمى كردند و به سهم
خود ديگران را نيز تحت پوشش تربيتى قرار مى دادند .
اين برنامهء امام ، با توجه به محدوديتهايى كه او در ارشاد و هدايت مستقيم جامعه با
آن روبرو بود ، بسيار در خور توجه و قابل بررسى است . ( 3 )
هامش
1 . اقبال الأعمال ، الطبعة الثانية ، دار الكتب الاسلامية ، 1390 ه . ق ، ص 261 .
2 . سيد الأهل ، عبد العزيز ، زندگانى زين العابدين ، ترجمه حسين وجدانى ، چاپ سوم ، تهران ،
انتشارات مجلهء ماه نو ، ص 55 .
3 . در تهيه و تنظيم اين بخش ، از مقدمه كتاب سيرهء پيشوايان به قلم دوست و برادر دانشمند
حجة الأسلام والمسلمين جناب آقاى مهدى پيشوايى استفاده شده است كه سعى و تلاش
ايشان قبول حضرت حق باد !