باب هشتم در تفسير كريمهء مباركهء صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ
شيخ طبرسى در تفسير مجمع البيان
« صِراطَ الَّذِينَ »
را صفت مستقيم دانسته وگويد جائز است كه بدل از آن نيز باشد ؛ وفصل امتياز در ميان صفت وبدل در اينستكه بدل عبارتست از تكرار عامل بدلالت تكرار حرف جرّ ، كه در آية :
« قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ »
در سورهء أعراف آمده ، ودر للّذين ولمن مكرّر است ؛ امّا بدل بودن صراط در كريمهء :
« صِراطَ الَّذِينَ »
از صراط المستقيم ، از قبيل بدل كلّ از كلّ بوده واز تداول وشهرت بيشترى برخوردار ميباشد ؛ كه ببدل مطابقي يا موافقى هم موسوم است ؛ ودرعينحال افادهء عطف بيان كرده واز مصاديق تبديل معرفه بمعرفه درشمار است ، وصحيحتر اينستكه با تكرار اسم صراط در هردو آية ، ديگر مناسبتى براي توصيف بودن صراط در آيهء بعدى براي اوّلى نبوده وهمچنين بدل از آن بودن هم مناسبتى با كلام ندارد ، بلكه تكرار صراط در كريمهء مزبور براي توضيح صراط مورد عطف يا پيشين بكار رفته است .
امّا مراد از صراط ؛ بايد دانست : آنانكه خداوند بدانها نعمت أطاعت وعبادت وفرمانبردارى از خدا ورسول وائمّه معصومين را داده است ، آنگونه صراطي است كه أنبياء وصدّيقان وشهداء وصالحين در آن بطور مستقيم روانه بوده وبا اينكه نفوس آنان مهتدى بهدايت الهى است ؛ در رهنمونى نفوس ديگران نيز كوشيده وآنانرا بصراط مستقيم عبادت وعبوديّت صادقه سوق دادهاند .