فصل سيزدهم نظريّهء حكماء متألّه شيعي در صفات حضرت حقتعالى
اكثريّت قريب باتّفاق فلاسفه وحكماء وعرفاء شيعىمذهب - كثّر اللّه تعالى أمثالهم - وعرفاى محقّق أهل عامّه وسنّىمذهب ؛ عقيدة دارند كه صفات حقتعالى با ذات ووجود أو متّحدند ، اگرچه در مفهومات مختلف باشند ؛ واختلاف در مفاهيم صفات نيز مجوّز انتزاع مفاهيم مختلف ومتفاوت از ذات واحد ميباشد كه نه همين در ذات واجب الوجود كه در ممكنات هم جايز است ؛ چنانكه از انساني واحد مانند ميرداماد - عليه شآبيب الرّحمة والرّضوان - ميتوان صفاتى مختلف مانند فيلسوف ومتكلّم وحكيم وأديب ومحدّث ورياضىدان وفلكى وهيوى ومحقّق ونقّاد وعالم بجميع علوم مذهبي وعلوم خفيّه وأسرار باطني وغيره را انتزاع كرده ووجود يك شخص را از حيث صفات متعدّد ، بمفاهيمى بس زياد نسبت داد ؛ ليكن هيچيك از صفات مزبور با مفهومات خاصّ خود ، قادح در وحدت شخصي وفردى ميرداماد - عليه الرّحمه - نخواهد بود ؛ زيرا اختلاف در مفاهيم صفات أو موجب تعدّد صفاتند ، ونه تعدّد ذات . بنابراين ؛ صفات حضرت حقتعالى با تغاير مفهومي از حيث ذات ووجود آنها ، در مقام انتساب بحقّ ، عين ذات ومتّحد با آن باتّحادى عيني ميباشند وابدا موجب تعدّد وتكثّر در ذات نخواهند بود ؛ ولذا صفات واجب الوجود از يكسو بأهم متّحدند واز سوى ديگر عين ذاتند ؛ ومتكلّمانى كه نظر بتغاير در مصداق صفات دارند ؛ در اين مسئله بخلط مفهوم ومصداق پرداخته وبا قبول اختلاف در مفهوم صفات ؛ معتقد باختلاف آنها در وجود ومصداق نيز گرديده وگويا بجواز انتزاع مفاهيم متعدّد از ذات ومصداق واحد توجّه