هر مرتبهء عاليترى از تقوى ، واجد مرتبهء مادون خويش ، با زيادتى در موقعيّت ومرتبهء خود را داراست ، وبالنّتيجه در تقواى أخصّ الخواص ، هم تقواى عامّى وهم خاصّى موجود بوده واضافهتر اينكه داراى تقواى متعلّق بمرتبهء خويش نيز ميباشد ، ولذا در سلسله مراتب آن ، تا دارندهء مرتبهء عالي وأعلى در مرتبهء مادون خود كامل نگردد وتمامى درجات آنرا طىّ نكند ؛ بمرتبهء عالي واز عالي به أعلى نائل نخواهد شد ، وصاحب مرتبهء اعلاى تقوى بايد از هرچيز جز لقاء اللّه بپرهيزد ، وحفظ وصيانت نفس براي دارندهء اين مرتبه از حرام وحلال ، بايد هيأت وملكهاى راسخه در شؤون باطني وى گردد ، ودر اصطلاح عرفاء ، متّقى كسى است كه در محاسن وخوبىها ومحامد ، حضرت حقّ را وقايهء خود دارد ؛ وهرگونه نيكى وطاعت وفضيلت وكرامتي در نفس خود يابد ، آنرا بخداوند تعالى نسبت دهد ؛ ليكن در انتساب أمور عدمي وقبايح وسيّئآت وشرور ونقايص ، خود را وقايهء حضرت حقّ قرار دهد وبمصداق : الخير في يديك ، والشر ليس إليك وآيهء مباركهء :
ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ
وحديث نبوي : « من وجد خيرا فليحمد اللّه ؛ ومن وجد غير ذلك فلا يلومنّ الّا نفسه » بهيچوجه شرور وآفات وقبايح را بحضرت ربّ العزّه نسبت نداده وآنها را بنفس خود منسوب دارد تا في الحقيقة بمفادّ كرائم الهى در تقوى عمل كرده وبفرمايش صداقت اثر مولى الكونين وأمير النشأتين علي عليه السّلام كه فرموده است : ولا يحمد حامد الا ربه ولا يلوم لائم الا نفسه عمل كرده ودر حفظ ورعايت تقوى وأدب بندگى ، گناه را از خود بداند وهمانند حضرت آدم وحوّا ، ظلم را بنفس ونافرمانى را بخود نسبت داده وبگويد :
« رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا ، وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ »
ونه چونان إبليس فعل غوايت ونافرمانى خود را با استدلالي نابجا ومستكبرانه بخدا منسوب داشته وبگويد :
« خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ » *
وچنين استدلال كند كه آتش بفطرت سركش خود نميتواند خم شده وبسجدهء تكريم آدم پردازد ؛ پس عصيان خود را بخدا منسوب نمايد وحضرت حقّ را گمراه كنندهء خود دانسته وبگويد :
« فَبِما أَغْوَيْتَنِي »
و
« قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي »
وبالأخره آدم با انتساب فعل ظلم بنفس خويش ، بمرتبهء پاكى از آلودگى گناه رسيده وبصفى اللّه ملقّب گرديد وإبليس بلحاظ بىادبى در انتساب فعل غوايت ، بكريم متعال ولطيف وحكيم وغفّار وتوّاب مطلق ؛ مشمول بخطاب :
« وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ »
شد ، وبهمين دليل آدم وإبليس مقابل يكديگر واقع ، وتا رستاخيز ، يكى مظهر توبه وتقوى وديگرى