كرايم كتاب اللّه ؛ از « انزال » در صيغههاى مختلف آن سخن رفته واين انزال متعلّق بكتاب بوده ، چنانكه در مورد إنجيل وتورات نيز با همين فعل آمده وفرمايد :
« وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ »
ليكن تنها آيهاى كه در كلام اللّه دليل بر دو وجه انزالى وتنزيلى قرآن ميباشد ، كريمهء واقعه در سورهء إسراء است كه فرمايد :
« وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ ، وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً ، وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا »
يعنى اين قرآن را بطور انزال ودفعي وجمعى وبحقّ نازل كرديم وترا - اى محمّد ( ص ) - نفرستاديم مگر بشارت وبيمدهندهاى ؛ وبدين جهت قرآن را بطور تفاريق وهر آية وسوره را جدا از هم فرستاديم تا تو آنرا با تأنّى ومكث بر مردم بخوانى وبهمين جهت آنرا نازل كرديم ، آنهم با تنزيلى بكمال وبتدريج . ليكن اين تنزيل پس از انزال قرآن در حقيقت أخفائى وجود رسول خاتم ( ص ) بوده ودر همين آية نيز نخست سخن از انزال است ونه تنزيل ، زيرا مرتبهء جمعى قرآن كه دفعي ميباشد ، مقدّم بر جنبهء تنزيل وتدريج بوده ؛ در انزال ، نزول از مرتبهء كلام حقتعالى بباطن رسول اوست ، ودر تنزيل كه لازمهء آن تدريج ميباشد ؛ خواندن آن با مكث وتأنّى براي مردم است ، تا بمعانى ومراد وحكم آن نائل آيند ؛ ولذا تقدّم انزال بر تنزيل در همين كريمه نيز دليل بر اختلاف وتفاوت مراتب انزالى وجمعى از تنزيلى وفرقى كتاب اللّه ميباشد ، ودر آيات ديگر نيز اين حقيقت مسلّم بوضوع معلوم است ؛ زيرا در كريمهء
« إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ »
و
« هذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ » *
و
« هذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ »
بهترين شاهد صدق معنى مذكور است .
پس قرآن حكيم را دو جنبه ووجههء انزالى وتنزيلى است كه در كريمهء مورد استشهاد با تقدّم انزال بر تنزيل ، جاى ترديدى در صحّت اين نظريّه باقي نميماند ؛ وبديهي است كه در كلمهء
« أَنْزَلْناهُ »
ضمير آن در هر سه آية ؛ ناظر وراجع بقرآن يا مرجع آنها ميباشد ؛ وبعبارت ديگر ميتوان گفت كه روح الأمين يا حضرت جبرئيل ، قرآن را از مرتبهء أخفائى حقيقت محمّدى بر قلب أو واز آن نيز بر زبان آنوجود مبارك نازل ميكرده است ؛ ولذا صريح كريمهء :
وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ ، نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ
كه قرآن را در مرتبهء تنزيل ، روح الأمين بر قلب پيغمبر أكرم ( ص ) نازل كرده است ؛ ونزول قرآن از لوح محفوظ در بيت العزّه يا قلب محمّدى ( ص ) عين تنزيل آنست وبا توجّه بمراتب هفتگانهء طبع ونفس وروح وقلب وسرّ وخفىّ وأخفى ؛ نزول قرآن از مرتبهء حقيقت أخفائى بقلب رسول خدا ( ص ) عين تنزيل آنست ؛ وامّا نكتهء شايستهء