نيست ، از اين رو بسيارى از كلماتى را كه در هجاى آنها حرف زايدى وجود دارد ، به همان مبدء حمل كردهاند و گفتهاند كه اين زيادت ، به خاطر تشخيص ميان كلماتى است كه صورت خطى آنها شبيه همديگر است ، ولى در لفظ تشابهى نيست و در عين حال معانى مختلف است .
ابن قتيبه مىگويد : « 1 » « كاتبان در كتابت حرفى ، چيزى را كه در وزن آن نيست مىافزايند ، تا با اين افزايش ، ميان آن و مشبه له تفاوت بگذارند . » و ابو عمرو دانى ميان افزايش بعضى از حروف در هجاى بعضى از كلمات و نبودن اعراب و نقطه در كتابت عربى قديم ، پيوند مىدهد و مىگويد : « 2 » « عربها اهل اعراب و نقطه گذارى نبودند . آنها ميان كلماتى كه مشتبه مىشدند و شكل آنها يكى بود ، ولى تلفظ يا معناى آنها متفاوت بود ، با حروف فرق مىگذاشتند ، نمىبينى كه آنها ( عمرو ) را با واو مىنوشتند ، تا ميان آن و « عمر » فرق بگذارند ، و « أولئك و أولى » را با واو مىنوشتند ، تا ميان آن دو كلمه با « اليك و الى » فرق باشد و « مائة » را با الف مىنوشتند تا ميان آن و « منه » فرق باشد و مانند آنها ، و در عين حال ، آنها اين حروف زايد را كه به خاطر فرق گذارى افزودهاند تلفظ نمىكردند . »
بيشتر علماى پيشين ، هنگامى كه با اين كلمات روبهرو شدهاند و خواستهاند دربارهء زيادت حرف سخن بگويند ، همين مطلب را تكرار كردهاند .
و او در « عمرو » زايد است ، براى فرق گذارى ميان آن و « عمر » و اينكه اين كلمه را مخصوص به زيادت كردهاند ، چون خفيف است . « 3 » همچنين واو در « اولئك » زايد است .
ابو حيان گفته : « 4 » « اما « اولئك » نصوص متعددى در دست است كه عربها ، و او را به آن افزودهاند ، تا ميان آن و « اليك » فرق باشد . » و بقيه فروع كلمه هم بر آن حمل شده تا همگى
هامش
( 1 ) ابن قتيبه ، ادب المكاتب ، قاهره ، المكتبة التجارية الكبرى ، 1355 ق ، ص 227 ، 229 ؛ زجاجى ، الجمل ، ص 272 .
( 2 ) الموضح فى الفتح و الاماله ، ( خطى ) مكتبة الجامع الازهر ، بخش قراءات ، ( 103 ) ، 7661 ، برگ 25 ب و بنگريد به : سخاوى ، جمال القراء و كمال الاقراء ، ( خطى ) ، دار الكتب المصرية ، شمارهء ( 9 بخش قراءات م ) ، برگ 187 أ ، آنجا كه سخن دانى را كه در بالا آورديم ، نقل كرده است .
( 3 ) بلوى ، ج 1 ، ص 137 و بنگريد به : ابن قتيبه ، ادب الكاتب ، ص 252 ، صولى ، ص 251 ؛ ابن وهب ، البرهان فى وجوه البيان ، چاپ اوّل ، بغداد ، مطبعة العانى ، 1967 م ، ص 330 .
( 4 ) سيوطى ، همع الهوامع ، چاپ اوّل ، قاهره ، محمد امين خانجى ، 1327 ق ، ج 2 ، ص 239 و بنگريد به : ابن قتيبه ، ادب الكاتب ، ص 252 ، صولى ص 251 .