به امر پيامبر ( ص ) نوشته شده است و در آن بعضى از حروف هفتگانه ( نه همه آنها ) موجود مىباشد به طورى كه در مصحف مكى ( تجرى من تحتها الانهار ) ( برائت 9 / 100 ) آمده و در غير آن ، ( من ) حذف شده است . و همچنين اختلافهايى كه در بعضى از مصحفهاى شهرها وجود دارد و شامل تعداد واوها مىشود كه در بعضى از مصحفها ثبت شده و در بعضى از آنها ثبت نشده ، و نيز شامل تعداد هاءها و لامها هم مىشود . و اين موضوع حمل بر آن شده كه به هر دو صورت نازل شده است و پيامبر كتابت آنها را به دو شخص دستور داده و يا هر دو وجه را به يك نفر ياد داده و او را به اثبات هر دو امر كرده است ، و به قرائتهايى كه غير از اينها بود و با رسم موافقت نداشت ، به جهت توسعه و آسانگيرى بر مردم ، نيز اجازه داده شده بود ، و چون در زمان عثمان كار به اختلاف كشيد و بعضيها بعضى ديگر را تكفير كردند ، او تلفظى را كه كتابت آن مجاز بود انتخاب كرد و بقيه را ترك نمود » « 1 » .
اين وجوه مختلف از لحاظ شهرت در يك حدّ بودند و لذا يك وجه در يك مصحف و وجه ديگر در مصحف ديگر نوشته شد چيزى كه اين مطلب را تأييد مىكند اين است كه غالبا هر دو وجه بيان كنندهء لهجه گروهى از عرب است . صاحب كتاب « المبانى » اين وجوه را حرف به حرف بررسى كرده و وجه آنها را در قواعد عربى و استعمال قرآنى بيان نموده است . « 2 » روشنترين مثال براى اين موضوع نوشتن كلمهاى است كه آخر آن مشدّد است
يَرْتَدَّ
در آيه : « يايّها الذين آمنوا من يرتدد منكم عن دينه » ( مائده 5 / 54 ) كه در مصاحف اهل مدينه با دو دال ( رتدد ) و در مصاحف اهل عراق با يك دال
يَرْتَدَّ
آمده است و سيبويه فصلى را تحت عنوان ( فعل مضاعف و اختلاف عربها در آن ) منعقد كرده و در آن اظهار نموده كه عربها اجماع دارند بر اينكه هرگاه آخر فعل مضاعف متحرك باشد آن را ادغام كنند و اگر حرف در موضعى باشد كه لام الفعل در آن موضع ساكن مىشود ، در اينجا اهل حجاز ادغام را از هم باز مىكنند و حرف آن را حركت مىدهند مانند : « اردد و اجترر » ولى بنى تميم مجزوم را هم ادغام مىكنند همانگونه كه اگر هر دو حرف متحرك بودند .
هامش
( 1 ) فتح البارى ، ج 10 ص 405 اين كلام ابن حجر را قسطلانى در لطائف الاشارات ، ج 1 ، ص 65 نقل كرده است .
( 2 ) بنگريد به : ص 133 - 121 از مقدمه كتاب كه آرتر جفرى آن را منتشر كرده است .