مدينه نيز به همين شكل خواندهاند مگر در سوره شعراء و سوره ص كه در اين دو مورد بدون الف و لام و بدون جرّ تاء خواندهاند ما فكر مىكنيم - و خدا داناتر است - اين كلمه در آن دو مورد با ترك همزه نوشته شده و الف به خاطر متحرك بودن لام ساقط گرديده است ، پس سزاوار اين است كه با الف و لام خوانده شود چون بنابر هر دو قول موضع واحدى است و ( ايكه ) به معناى جنگل است . » سخن فراء را اين مطلب تاييد مىكند كه ( الايكة ) در قرائت عبد اللّه در تمام موارد با الف و لام آمده است . « 1 »
اين بود مهمترين مسايل مربوط به همزه در زبان عربى عمومى و رسم عثمانى خصوصا ، و نيز عواملى كه در رسم آن اثر گذاشته و سبب شده است كه بعضى از كلمات مهموز به چند صورت و يا به طريق خاصى نوشته شود ، به اضافه بعضى از پديدهها كه نتوانستيم در آنها به تفسير قاطعى برسيم چون ابزار لازم جهت رسيدن به آن اندك بود و يا اصلا نبود ؛ و لذا در اين موارد در انتظار بحثهايى هستيم كه در آينده آنها را روشن سازد .
بررسى هجاى همزه به صورتى كه گذشت اين فرصت را داد كه به يك تصور عمومى برسيم و آن اينكه رسم همزه در مصحف مطابق با لغت و قرائت اهل حجاز در تسهيل و تخفيف همزه انجام گرفته است . و دلايل بسيارى بر آن دلالت كرد ، مانند اجماع دانشمندان سلف بر اينكه تخفيف همزه در غير اول كلمه از ويژگيهاى اهل حجاز بوده ، به اضافه روايات متواتر كه دلالت داشت بر اينكه اصل قرائت اهل مدينه بر تخفيف و ترك همزه بوده است . علاوه بر اينها خود رسم مصحف بر اين روش در رسم همزه دلالت دارد .
گامهايى كه در اين بررسى برداشته شد ، دو مطلب را در نشان دادن همزه در كتابت عربى روشن ساخت : يكى كتابت همزه به صورت الف در تمام موارد بنابر لهجهء كسانى كه همزه را آشكار مىكنند ، و دوم كتابت آن در غير اول كلمه بنابر لهجهء كسانى كه همزه و ياء و حركت بلند . البته در اول كلمه به صورت الف رسم مىشود چون جاى تخفيف نيست .
اين مبحث كه مخصوص بررسى همزه بود ، نسبت به مبحثهاى ديگر صفحات بيشترى را اشغال نموده و اين بدان جهت بود كه طبيعت مشكل همزه و سعى دريافتن تفسير و توجيه
هامش
( 1 ) بنگريد به : ابن ابى داود : ص 66 .