هم اصطلاح « همزهء وصل » را به كار برده است . و به نظر مىرسد كه سخن مبرد مبنى بر اينكه الف وصل همان همزه است ، راه را براى استخدام اصطلاح « همزهء وصل » باز كرده ، ولى تعيين تاريخ معينى براى اين استعمال آسان نيست .
از چيزهايى كه دلالت دارد بر اينكه اين صداى مخصوص كه براى تلفظ كلمهاى كه اول آن ساكن است ، به كار گرفته مىشود ، همزه است ، اين است كه علاوه بر تصريح علماى گذشته ، در كتابت عربى قديم به طورى كه در رسم عثمانى و بعضى از سنگ نوشتهها آمده ، اين صوت را با علامت همزهء تحقيق شده نوشتهاند و اين مطابق با درك كاتبان قديمى است كه بر اساس حسّ لغوى خود پيش از آنكه علماى لغت در اين باره سخنى بگويند و كتابى بنويسند ، طبيعت اين صورت را درك كردهاند و دانستهاند كه آن همزه است و علامت الف را جهت دلالت بر آن به كار بردهاند .
از آنجا كه قاعده مرسوم در كتاب عربى اين است كه غالبا كلمه را به صورت تلفظ آن با در نظر گرفتن ابتداء و وقف مىنويسند ، انتظار چنين بود كه همزهء وصل در تمام مواردى كه اضافه شده است ، نوشته شود چون تنها در حالت ابتداء تلفظ مىشود كه كتابت بر اساس آن استوار است ولى سابقا بيان كرديم كه رسم همان گونه كه بر وصل جارى مىشود بر وقف هم جارى مىشود و از آنجا كه همزهء وصل در تلفظ با كلام متصل ساقط مىگردد ، ( چون حركت آخر كلمهء قبل از همزه در تلفظ به حرف ساكن نقش همزهء وصل را ايفا مىكند ) لذا مىبينيم كه در بعضى از موارد از رسم هم حذف شده و كتابت بر اساس وصل انجام گرفته است .
علماى رسم گفتهاند كه اختلافى در اين نيست كه الف وصل چون در تلفظ ساقط شود در كتابت رسم مىگردد مگر در پنج مورد كه در آنها در تمام مصاحف در كتابت هم ساقط شده است . آن پنج مورد عبارتند از : « 1 » 1 . بعد از باء در ( بسم اللّه ) حذف مىشود ، البته وقتى كه به ( اللّه ) اضافه شود و اگر به غير اين كلمه اضافه شود حذف نمىگردد ، مانند : ( باسم ربك ) و مانند آن ، و الف در آن رسم
هامش
( 1 ) مهدوى : ص 116 - 117 و دانى : المقنع ، ص 29 - 30 و سليمان بن نجاح : لوح 3 و ابن وثيق اندلسى : لوح 2 و عقيلى :
لوح 3 .