صورت آن قرار داده شده با اينكه آنها در حقيقت علامت همزه نيستند بلكه فقط صورت آن هستند « و حرف مستغنى از صورت است » « 1 » . بنابراين وقتى همزه به حالت تحقيق خوانده شد ، قاعده اين است كه صورتى نداشته باشد . دانى دربارهء حذف صورت همزه مىگويد : « 2 » « اينكه صورت همزه حذف مىشود براى آن است كه همزه هم مانند ساير حروف قائم به نفس است و نيازى به صورت ندارد » .
اگر تفسير حذف الف در اين پديده از نظر تعليل دانى قابل قبول باشد ، تعليل او در حذف علامت و يا صورت همزه ، بر اساس نادرستى پايه گذارى شده و آن اينكه همزه علامتى ندارد و به صورت علامتهاى حركات بلند بر سبيل استعاره نوشته مىشود و اين اشاره به جواز تحقيق و تخفيف دارد ، در حالى كه همزه در اصل علامت واحدى دارد كه براى نشان دادن آن در هر كجاى كلمه واقع شود ، مورد استعمال قرار مىگيرد و آن الف است . مثالهايى كه در آنها همزه با واو يا ياء رسم شده مطابق با لهجه اهل تخفيف است كه در كلام آنها همزه تبديل به حركت بلند و يا صداى لين مىشود و نشان دادن آن با علامتهاى اين حروف به اين جهت نيست كه آنها صورت همزه هستند بلكه از اين جهت است كه آنها علامتهايى هستند كه به صداهايى دلالت مىكنند كه اين علامتها نمايندهء آنها هستند . به گونهاى كه بيان آن در اول بحث گذشت .
بدين گونه اين مثالها همواره اين پرسش را مطرح مىسازد كه علت حذف علامتى كه همزه در حال تخفيف به آن تبديل شده ، چيست ؟ در بعضى از مصاحف خطى ، مثالهاى ديگرى وجود دارد كه دلالت مىكند كه اين حذف كمياب و يا منحصر به مثالهاى معين نيست مثلا در مصحف تاشكند در سوره بقره ( 2 / 257 ) مىبينيم كه چنين رسم شده :
( اولياهم ) و كلمهء ( جزاؤهم ) را در سوره آل عمران در دو مورد ( 3 / 87 و 136 ) مىبينيم كه با حذف واو و به شكل ( جزاهم ) نوشته شده و كلمهء ( فجزاؤه ) در سوره نساء ( 4 / 93 ) به صورت ( جزاه ) نوشته شده و در سوره فصلت ( 41 / 31 ) كلمهء ( اوليكم ) با حذف واو و الف نوشته شده و در مصحف جامع عمرو در سوره احزاب ( 33 / 6 ) به همين نحو ( اوليكم ) رسم
هامش
( 1 ) همان مصدر ، ص 181 .
( 2 ) همان مصدر ، ص 182 .