اين صورت هجايى از صورتهاى پيشين پيچيدهتر است چون همزه دو بار نوشته شده است . موضع علماى سلف راجع به اين پديده متفاوت است تا جايى كه فراء دربارهء آن گفته است كه آن از هجا بد پيشينيان ناشى شده است . او دربارهء حرفى كه در سوره توبه است ( لا اوضعوا ) گفته است : « اين كلمه با لام و الف و الفى بعد از آن نوشته شده و در قرآن نظيرى ندارد و اين از آنجاست كه كاتبان در كتابت جهت واحدى را رعايت نمىكنند . آيا نمىبينى كه آنها در يك جا مىنويسند
فَما تُغْنِ النُّذُرُ
( قمر 54 / 5 ) بدون ياء ولى در جاى ديگر همان را با ياء مىنويسند :
وَ ما تُغْنِي الْآياتُ وَ النُّذُرُ
( يونس 10 / 101 ) و اين از هجاى بد پيشينيان است .
( ولا اوضعو ) از چيزهايى است كه تمام مصاحف بر آن اتفاق دارند و اما ( اولا اذبحنّه ) را گاهى با الف و گاهى بدون الف نوشتهاند و شايسته اين بود كه الف از همهء آنها حذف شود چون لامى بر الف اضافه شده مانند : ( لأخوك خير من ابيك ) كه شايسته نيست پس از لام الف لا ، الف ديگرى رسم شود . و اما
لَا انْفِصامَ لَها
( 2 / 256 ) با الف نوشته مىشود چون ( لا ) براى نفى انفصام است و الف انفصام خفيف است » . « 1 »
اينكه فراء مىگويد « اين از هجاى بد پيشينيان است » منظور او اين است كه آنها در رسم مثالهاى مشابه بر يك روش وفادار نبودند ، ولى همين كه آنها يك روش را دنبال نكردهاند نشان مىدهد كه هر دو روش وجهى براى خود داشته است و كاتب خود را ميان دو روش مىيافته : يكى اينكه به رسم شايع كلمه ملتزم شود كه قاصر از نشان دادن تمام صداهاست ، و ديگر اينكه به تلفظ كنونى كلمه توجه كند و اندكى رسم كلمه را تغيير بدهد تا تلفظ را به طور دقيقترى نشان بدهد ، و اين در زمانى بوده كه قواعد نگارش و هجاء جا نيفتاده بوده و چنين نبوده كه همهء كاتبان به يك اندازه از آن اطلاع داشته باشند و از اينجاست كه بعضى از مثالهاى مشابه با چندين روش نوشته شده است .
مهدوى معتقد است كه از جملهء روشهاى معمول عرب اين است كه آنها حركات را گاهى تنها در تلفظ اشباع مىكنند ، و گاهى هم در خط و هم در تلفظ ، و گاهى تنها در خط اشباع مىكنند . وقتى چنين باشد ، الف متصل به لام از حركت اشباع شدهء لام متولد شده
هامش
( 1 ) فرّاء : معانى القرآن ، ج 1 ص 440 - 439 .