از حوادثى كه براى مصحفهاى قديمى ديگر پيش آمده و آنها را دستخوش تلف و نابودى كرده در امان مانده است . « 1 »
دوم : يكى از نسخههايى كه از روى مصحف تاشكند كه پيشتر به آن اشاره كرديم ، عكس بردارى شده است و هم اينك در دار الكتب المصريه نگهدارى مىشود « 2 » و به اين نسخه با فرض اينكه با اصل محفوظ در تاشكند مطابق است ، استناد خواهيم كرد . اين مصحف با خط كوفى درشت نوشته شده و به نظر مىرسد كه در مقايسه با مصحف جامع عمرو بن عاص ، تنظيم و دقت آن كمتر است . و شايد اين خود دليلى باشد بر اينكه اين مصحف به دورهاى قديمىتر از دوره مصحف جامع عمر و عاص مربوط است . مصحف تاشكند سقط زيادى دارد و در موارد بسيارى ناقص است كه ميان يك برگ تا چند برگ دور مىزند و از صفحات باقيمانده هم گاهى اطراف آن تلف شده است . ابعاد اين مصحف 70
X
50 سانتيمتر است و برگهاى موجود آن 253 برگ است كه هر دو طرف آن نوشته شده ، و هر صفحهاى غالبا دوازده خط است و به طور كلى از هر چيزى خالى است مگر از آراستگيهايى كه در بعضى مواقع ديده مىشود . ميان دو سوره جاى خالى به مقدار يك خط وجود دارد و در بعضى از سورهها يك سطر زينتى ديده مىشود بدون اينكه نام سوره و يا تعداد آيات آن ذكر شود و در بعضى از صفحات با يك مربع كه با رنگهايى رنگ شده اشاراتى به جزءها دارد و در رؤوس بعضى از آيات تعدادى خط است كه به پايان آيه اشاره مىكند و به طور كلى به نظر مىرسد كه مصحف جامع عمرو عاص از لحاظ آراستگيها و انتظام خط ، از اين مصحف نظم و نسق بيشترى دارد .
با اينكه به طور كامل قبول دارم كه قرائت تعداد بيشترى از مصاحف خطى قديمى ، فوايد بيشترى را به اين بحث ارزانى مىدارد ، ولى آنچه بر شمرديم همه مصحفهاى خطى قديمى بود كه قرائت آنها براى من امكان داشت « 3 » و در عين حال همين قرائت محدود ، در
هامش
( 1 ) اين مصحف در دار الكتب المصرية با شماره 1391 مصاحف محفوظ است .
( 2 ) با شماره ( 204 مصاحف ) .
( 3 ) در كنار اينها به هشت لوح دست پيدا كردم كه هر لوحى دو صفحه داشت و از يك مصحف قديمى بود كه در حرم امام على عليه السّلام در نجف نگهدارى مىشود ، ولى به نظر مىرسد كه آن به دورهاى متأخر از دوره مصحف تاشكند و مصحف جامع عمر