موافقت كرد و اختلاف را كنار گذاشت . ما پيش از اين انگيزههايى را كه موجب انتخاب زيد بن ثابت براى جمع آورى قرآن در عهد ابوبكر و توليت نسخه بردارى مصاحف در عهد عثمان شد ، بيان كرديم .
همچنين روايت سابق زهرى تاريخ معينى را براى نسخه بردارى مصاحف تعيين نمىكند و تنها به اين اكتفا مىكند كه اين كار در زمان خلافت عثمان انجام گرفته است و كوشش براى استخراج اين موضوع از بررسى تاريخ فتوح ارمنستان و آذربايجان و رويارويى سپاه شام و عراق در آنجا ، « 1 » غير ممكن به نظر مىرسد . بخصوص اينكه مصادر تاريخى اين قضيه از پيچيدگى و ابهام خالى نيست ، به ويژه اينكه فتوح اين مناطق چندين سال طول كشيد . « 2 »
ولى مىبينيم كه ابن ابى داود از طريق ابو اسحاق از ، مصعب بن سعد بن ابى وقاص نقل مىكند كه او گفت : عثمان براى مردم خطبه خواند و گفت : اى مردم هنوز بيش از سيزده سال از زمان پيامبرتان نگذشته در حالى كه شما در قرآن دچار خصومت شدهايد . . . و در روايتى پانزده سال ذكر شده است « 3 » ( سپس حديث را درباره جمع آورى قرآن ذكر كرده است ) و با حساب سالهايى كه از زمان رحلت پيامبر گذشته بود تا بعد از سيزده يا پانزده سال ، ابن حجر ترجيح مىدهد كه اين كار در اواخر سال بيست و چهارم و اوايل سال بيست و پنجم اتفاق افتاده است و سپس مىگويد : « بعضى از كسانى كه ما آنها را درك كرديم از اين موضوع غافل بودند و گمان مىكردند كه اين كار در حدود سال سىام اتفاق افتاده است و بر اين سخن خود دليلى ذكر نمىكردند . » « 4 »
اينك بايد به اين مطلب اشاره كنيم كه نسخههاى مصحف كه امت اسلامى بر آنها اتفاق
هامش
( 1 ) در اين باره بنگريد به : بلاذرى ، ص 212 - 205 و ص 336 - 333 و يعقوبى ، ص 272 و طبرى : تاريخ ، ج 4 ، ص 246 و ابن عبد البر ، ج 1 ، ص 335 و ابن حزم ، ص 343 و ابن اثير ، ج 3 ، ص 43 و 55 و ابن خلدون ، مجلد 2 ، ص 18 - 10 - 1016 و دكتر عبد اللّه خورشيد : القرآن و علومه فى مصر ، قاهره ، دار المعارف ، 1970 ، ص 45 - 18 .
( 2 ) بنگريد به : سترك ؛ ماده ارمينيّة در : دائرة المعارف اسلامية ( ترجمه عربى ) 1933 ، ج 1 ، ص 642 .
( 3 ) ابن ابى داود ، ص 24 عددى كه در متن آمده مربوط به سالهاى پس از پيامبر تا ظهور اختلاف در قرائت است و عثمان در دوران خلافت خود اين خطبه را خوانده است .
( 4 ) فتح البارى ، ج 10 ، ص 391 و بنگريد به : سيوطى : الاتقان ، ج 1 ، ص 170 . ابن اثير در كامل ، ج 3 ، ص 55 . تاريخ نسخه بردارى مصاحف را سال سى ام تعيين كرده و ابن خلدون نيز از او پيروى نموده است ( مجلد 2 ، ص 1018 ) .