آمده است : نخستين كسى كه روز جشن ، پيش از نماز آغاز به سخنرانى كرد مروان بود و گفتهاند : نخستين كسى كه چنين كرد معاويه بود « 1 » - و اين را قاضى عياض گزارش كرده - و شافعى « 2 » نيز اين را از زبان ابن عبّاس با اين پرداخت آورده : تا آنكه معاويه پيشآمد و سخنرانى را پيش انداخت .
و عبد الرزاق نيز از زبان زهرى گزارش بالا را با اين پرداخت آورده : نخستين كسى كه سخنرانى پيش از نماز را در روز جشن پديد آورد معاويه بود و گفتهاند : نخستين كسى كه چنين كرد زياد بود در بصره ، در روزگار فرمانروايى معاويه - اين را نيز قاضى گزارش كرده - ابن منذر از زبان ابن سيرين گزارش كرده كه نخستين كس زياد بود كه در بصره چنين كرد . گويد : ميان اين گزارشهاى رنگبهرنگ كه دربارهء زياد و معاويه و مروان رسيده ناسازگارى نيست ، زيرا هم مروان و هم زياد كارگزار معاويه بودند . پس بايد گفت :
نخستين بار او چنان كارى كرده و سپس كارگزارانش به پيروى او برخاستند .
بىچونوچرا هريك از اين سه تن : نوآورى ناروايى نموده و در گرداب رسوايى افتادند ، با اين همه ، گناه همهشان بر گردن كسى است كه ايشان را در دگرگون ساختن سنّت پيامبر گستاخ نمود تا آتشى را كه او روشن كرد پياپى دامن زدند و شيوههاى پيامبر برگزيده - حتى نماز او - را به بازى گرفتند . شافعى آورده است كه وهب بن كيسان گفت :
ديدم ابن زبير سخنرانى را براى پس از نماز گذاشت و سپس گفت : براستى همهء شيوههاى رسول خدا دگرگون شده حتى نماز . « 3 »
پس اگر انگيزهء ما در نكوهش بر خليفه - در اين برنامهاش - يك چيز باشد در سرزنش بر ديگر امويان دو انگيزه داريم : برهم زدن سنّت پيامبر و اساس نهادن ناسزاگويى به امير مؤمنان على عليه السّلام . كه در اين زمينه سخنى كه بر سر زبانها است دربارهء ايشان راست آمده : هم گندفروشى و هم كمفروشى ؟ من از اين سه تن ( معاويه ، زياد ، مروان ) شگفت
هامش
( 1 ) . نيل الاوطار : 3 / 363 .
( 2 ) . وى اين گزارش را در كتاب الام : 1 / 208 از زبان عبد اللّه بن يزيد خطمى آورده و شايد گزارش ابن عبّاس در جاى ديگرى ياد شده باشد .
( 3 ) . كتاب الام : 1 / 208 .