ولادت و وفات ابى تمام
بر هيچيك از اقوالى كه دربارهء ولادت و درگذشت ابى تمام ، در كتابها آمده است ، از جهت كثرت اختلافى كه دارد ، يقين پيدا نكرديم . شايسته مىنمود كه گفتهء منقول از فرزندش ( تمام ) را برمىگزيديم زيرا اهل البيت ادرى بما فيه . ليكن اختلافى كه در سخن منقول از او نيز در كتابها هست ، اعتماد انسان را از آن هم سلب مىكند . بنابراين مجموع اقوالى كه در اينباره ياد كردهاند اين است كه وى در يكى از سالهاى 172 ، 188 ، 190 ، 192 ، به دنيا آمده و در سنه 228 ، 231 ، 232 در موصل در گذشته و همانجا به خاك سپرده شده است . ابو نهشل بن حميد طوسى در بيرون باب الميدان و بر كنار خندق بر گور او گنبدى ساخت و على بن جهم در سوگ او چنين سرود :
- نوآورى انديشههاى شيرين به ماتم نشست و نكبت ايّام بر آن سايه انداخت .
- شعر به گونهء پيكرى نزار و گريان درآمد و شكايت مصيبت خويش را به زبان قلم راند .
- دل شعر پس از وى به درد آمد و زمانه ، درست قوافى را به نادرست آن سپرد ،
- و ابرمرد و رهنورد نيرومند و جوى روان بوستان شعر يعنى ابى تمام را كشت .
و « حسن بن وهب » در مرثيهء او چنين گفت :
- شعر به سوگ خاتم شاعران و بركهء خسروانهء بوستان آن يعنى حبيب طايى سوگوار شد .
- اين دو با هم مردند و در يك گور خفتند همانطور كه پيش از اين در زمان زندگى نيز با هم بودند .
اين دو بيت را به « ديك الجنّ » نيز نسبت دادهاند و نيز حسن بن وهب در قصيدهء ديگرى ، او را چنين رثا گفت :
- در موصل گور او را ابرهايى كه بر او گريانند سيراب كنند .
- و به وقت سايه گسترى بارهاى پياپى آنها بر آن گور سايه افكنند .
- برقها نيز به ياد او لطمه به صورت زنند و تندرها گريبان درند .
- چه خاك اين گور حبيبى را دربر گرفته است كه حبيب و دوست من بود .
و محمّد بن عبد الملك زيّات وزير معتصم در مرثيهء او چنين سرود :