« - توحيد بدين معنا - توحيد اطلاقى - از جمله امورى است كه توفيق اثبات آن تنها نصيب پيروان آئين اسلام گشته است و مذاهب و اديان گذشته از آن محروم بودهاند ، زيرا ظاهر آنچه از ايشان دربارهء توحيد بدست ما رسيده مقام « واحديت » است . . . » « 1 »
حضرت امام خمينى رحمه اللّه در اشارهء به « عملى بودن » توحيد كه با رياضات قلبيه حاصل شود مىنويسد :
« . . . و علم توحيد شايد از كلمه توحيد كه تفصيل است ، عملى بودن آن نيز استفاده شود چه كه به حسب مناسبت اشتقاق ، توحيد از كثرت رو به وحدت رفتن و جهات كثرت را در عين جمع مستهلك و مضمحل نمودن است و اين معنى با برهان حاصل نيايد بلكه به رياضت قلبيه و توجه غريزى به مالك القلوب بايد قلب را از آنچه برهان افاده نموده آگاه نموده تا حقيقت توحيد حاصل شود . » « 2 »
مرحوم استاد علامه طباطبائى رضى اللّه عنه در مواضع متعدد تفسير الميزان از توحيد علمى و عينى يا نظرى و عملى و حتى از شناخت راههايى كه انسان سالك را به مقام توحيد الهى مىرساند بحث نمودهاند « 3 » و در تذييلات بر نوشتههاى حكمى سيد احمد كربلائى و محمد حسين كمپانى اصفهانى نيز ابحاث عميق و شيرين و دلنشينى را آوردهاند « 4 » چنانكه در على عليه السّلام و فلسفهء الهى و رسائل توحيدى نيز بحثهاى فراوانى را مطرح كردهاند كه بسيار قابل تأمل و بهرهبردارى است چه اينكه « توحيد » عصاره و فشردهء اسلام ناب پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و عترت طاهرهاش عليهم السّلام است .
صدر المتألهين شيرازى معروف به ملا صدرا پس از بحث از توحيد به شيوهء
هامش
( 1 ) . رسائل توحيدى ، ص 33 ، ترجمه على شيروانى ، انتشارات الزهراء ، چاپ اول ، سال 70 .
( 2 ) . آداب الصلاة ، ص 103 .
( 3 ) . تفسير الميزان ، ج 1 ، ص 399 تا 409 ، ج 4 ، ص 376 ، ج 6 ، ص 90 تا 96 و 187 تا 188 ، ج 10 ، ص 297 ، ج 11 ، ص 190 و 305 ، ج 12 ، ص 143 و 23 و 28 ، ج 13 ، ص 134 ، ج 14 ، ص 303 ، ج 17 ، ص 376 ، 18 ، ص 200 ، ج 20 ، ص 247 .
( 4 ) . توحيد علمى و عينى ، انتشارات حكمت ، سيد محمد حسين تهرانى .