* ( « قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِكِ النَّاسِ إِله النَّاسِ » ) * طبع آدمى چنين است كه وقتى شرى به او متوجه مىشود و جان او را تهديد مىكند ، و در خود نيروى دفع آن را نمىبيند به كسى پناهنده مىشود كه نيروى دفع آن را دارد ، تا او وى را در رفع آن شر كفايت كند ، و انسان در اين گونه موارد به يكى از سه پناه ، پناهنده مىشود : يا به ربى پناه مىبرد كه مدبر امر او و مربى او است ، و در تمامى حوائجش از كوچك و بزرگ به او رجوع مىكند ، در اين هنگام هم كه چنين شرى متوجه او شده و بقاى او را تهديد مىكند به وى پناهنده مىشود تا آن شر را دفع كرده بقايش را تضمين كند ، و از ميان آن سه پناهگاه ، اين يكى سببى است فى نفسه تام در سببيت .
دومين پناه ، كسى است كه داراى سلطنت و قوتى كافى باشد ، و حكمى نافذ داشته باشد ، به طورى كه هر كس از هر شرى به دو پناهنده شود و او بتواند با اعمال قدرت و سلطنتش آن را دفع كند ، نظير پادشاهان ( و امثال ايشان ) ، اين سبب هم سببى است مستقل و تام در سببيت .
در اين ميان سبب سومى است و آن عبارت است از الهى كه معبود واقعى باشد ، چون لازمه معبوديت إله و مخصوصا اگر الهى واحد و بى شريك باشد ، اين است كه بنده خود را براى خود خالص سازد ، يعنى جز او كسى را نخواند و در هيچ يك از حوائجش جز به او مراجعه ننمايد ، جز آنچه او اراده مىكند اراده نكند ، و جز آنچه او مىخواهد عمل نكند .
و خداى سبحان رب مردم ، و ملك آنان ، و إله ايشان است ، هم چنان كه در كلام خويش اين سه صفت خود را جمع كرده فرموده : « ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ لَه الْمُلْكُ لا إِله إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ » « 1 » و در آيه زير به علت ربوبيت و الوهيت خود اشاره نموده ، مىفرمايد « رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لا إِله إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْه وَكِيلًا » « 2 » ، و در اين آيه اى كه از نظرت مىگذرد به علت مالكيت خود اشاره نموده مىفرمايد : « لَه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَإِلَى اللَّه تُرْجَعُ الأُمُورُ » « 3 » ، پس اگر قرار است آدمى در هنگام هجوم خطرهايى كه او را تهديد مىكند به ربى پناهنده شود ، اللَّه
هامش
( 1 ) اين است خداوند ، پروردگار شما كه حكومت از آن او است ، هيچ معبودى جز او وجود ندارد با اينحال چگونه از راه حق منحرف مىشويد ؟ ! سوره زمر ، آيه 6 .
( 2 ) به علت اينكه او رب مشرق و مغرب است و معبودى به جز او نيست ، پس بايد تنها او را وكيل بگيرى . سوره مزمل ، آيه 9 .
( 3 ) ملك همه آسمانها و زمين از او است ، و بازگشت همه امور به سوى او است . سوره حديد ، آيه 5 .