اين سوره از سوره هاى مكى است .
* ( « أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ » ) * منظور از « رؤيت » معناى لغوى آن يعنى ديدن به چشم نيست ، بلكه علمى است كه به مانند احساس با حواس ظاهرى ظاهر و روشن است . و استفهام در آيه انكارى است ، و معنايش اين است كه مگر علم يقينى پيدا نكردى كه چگونه پروردگارت با اصحاب فيل رفتار كرد ، و اين قصه در سال ولادت رسول خدا ( ص ) واقع شد .
* ( « أَ لَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ » ) * مراد از كيد آنان سوء قصدى است كه در باره مكه داشتند و مىخواستند بيت الحرام را تخريب كنند ، و كلمه « تضليل » و « اضلال » هر دو به يك معنا است ، و كيد آنان را در تضليل قرار دادن ، به معناى آن است كه نقشه آنان را نقش بر آب ساخته ، زحماتشان را بىنتيجه سازد ، آنها راه افتادند تا كعبه را ويران كنند ، ولى در نتيجه تضليل الهى ، خودشان هلاك شدند .
* ( « وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْراً أَبابِيلَ » ) * كلمه « ابابيل » - به طورى كه گفتهاند - « 1 » به معناى جماعتهايى متفرق و دسته دسته است ، و معناى آيه اين است كه : خداى تعالى جماعتهاى متفرقى از مرغان را بر بالاى سر آنان فرستاد . و اين آيه ، و آيه بعديش عطف تفسير است بر آيه * ( « أَ لَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ » ) * .
* ( « تَرْمِيهِمْ بِحِجارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ » ) * يعنى آن ابابيل مرغان اصحاب فيل را با سنگهايى كلوخين هدف گرفتند . و معناى كلمه « سجيل » در قصص قوم لوط گذشت .
* ( « فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ » ) * كلمه « عصف » به معناى برگ زراعت است ، و عصف ماكول به معناى برگ زراعتى - مثلا گندم - است كه دانه هايش را خورده باشند ، و نيز به معناى پوست زراعتى است مانند غلاف نخود و لوبيا ، كه دانه اش را خورده باشند ، و منظور آيه اين است كه اصحاب فيل بعد از هدف گيرى مرغان ابابيل به صورت جسدهايى بىروح در آمدند ، و يا اين است كه سنگريزه ها ( به درون دل اصحاب فيل فرو رفته ) اندرونشان را سوزانيد .
بعضى « 2 » هم گفتهاند : مراد از عصف ماكول ، برگ زراعتى است كه آكال در آن
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 539 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 227 .