* ( « يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لا تَخْفى مِنْكُمْ خافِيَةٌ » ) * از ظاهر كلام برمىآيد كه مراد از جمله « تعرضون - عرضه مىشويد » عرضه شدن بر خداى تعالى باشد ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا » « 1 » ، و كلمه « عرض » در لغت به معناى اين است كه فروشنده جنس خود را جلو مشترى بگسترد و به او نشان دهد ، در نتيجه معناى عرض بر خداى تعالى در روز قيامت كه روز جدايى حق از باطل ، و روز داورى است اين است كه : آنچه نزد هر انسان از عقيده و عمل هست براى خداى تعالى فاش و سفره دل آدمى باز مىگردد ، به طورى كه هيچ عقيده و هيچ فعلى از او براى خدا پنهان نماند ، و همه غيبها شهادت و همه سرها علن و آشكار گردد ، و اين از خصائص قيامت است ، آرى قيامت « يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ » « 2 » است ، و « يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لا يَخْفى عَلَى اللَّه مِنْهُمْ شَيْءٌ » « 3 » است ، روزى است كه سريره ها آشكار و همه مردم براى خدا ظاهر مىشوند ، و از آنان چيزى بر خدا پوشيده نمىماند .
و ما در بحثهاى سابق خود گفتيم كه آنچه در قرآن از خصائص قيامت آمده اختصاص به قيامت ندارد ، مثلا اگر فرموده روز قيامت ملك مخصوص خداست ، معنايش اين نيست كه در دنيا غير خدا كسانى ديگر نيز مالك باشند ، و اگر فرموده : آن روز امر به دست خداست ، و يا از عذاب او براى كسى پناهگاهى نيست ، و يا خلائق برايش بارز و ظاهر مىشوند و يا چيزى از خلائق بر او پوشيده نمىماند ، و خصائص ديگر ، معنايش اين نيست كه خدا تنها در روز قيامت چنين است ، زيرا اين صفات دائما براى خدا هست ، بلكه مراد اين است كه : مردم آن روز فاش و هويدا مىبينند كه خداى تعالى چنين خدايى است « 4 » . پس معناى آيه اين مىشود كه : در آن روز براى شما آشكار مىشود كه در دنيا هم ، در معرض علم خدا بوديد ، و آن روز همه فعلهايتان ظاهر مىگردد ، و هيچ يك از آنها پنهان نمىماند .
هامش
( 1 ) به صف بر پروردگارت عرضه مىشوند . سوره كهف ، آيه 48 .
( 2 ) در آن روز كه اسرار پنهان آشكار مىشود . سوره طارق ، آيه 9 .
( 3 ) آن روزى كه همه ( نيك و بد ) خلق پديد آيد و هيچ كرده آنها بر خدا پنهان نباشد . سوره مؤمن ، آيه 16 .
( 4 ) در دنيا خيال مىكردند انسانها هم مالكند ، و نمىتوانستند آن طور كه بايد باور كنند كه غير خدا كسى مالك نيست ، ولى در قيامت به اين حقيقت واقف مىشوند ، در دنيا خيال مىكردند خدا از نيات و صفات درونى و اعمالى كه در خلوت انجام مىدهند بىخبر است ، ولى در قيامت كاملا پى مىبرند ، كه هيچ چيز بر خدا پوشيده نبوده و نخواهد بود . « مترجم » .