اين غفلت تنها از شما نيست كسانى هم كه قبل از شما بودند پيامبران را تكذيب كردند و نمىدانند كه به چه عقوبتى گرفتار شدند ( 18 ) .
مگر پرواز مرغان بر بالاى سر خود را نديدند كه چگونه پر و بال خود را باز و بسته مىكنند و جز رحمان كسى آنها را در فضا نگه نمىدارد . آرى او به هر چيزى بينا است ( 19 ) .
آيا چه كسى است آن كسى كه شما او را به جاى رحمان ياور و لشكر خود مىپنداريد تا شما را يارى كند ؟ نه ، كافران هيچ يك از آنچه گفتيم ندارند تنها سرمايه آنان غرور است و بس ( 20 ) .
و يا كسى را كه خدا مىدانيد اگر اللَّه به شما رزق ندهد او مىدهد ؟ نه ، هرگز ، بلكه اين كفار با روشن شدن حق از آن دورى مىكنند و در گريز از آن لجاجت مىورزند ( 21 ) .
پس آيا كسى كه با صورت روى زمين مىخزد هدايت يافته تر است و يا آن كس كه استوار و راست قامت در صراط مستقيم گام برمىدارد ؟ ( 22 ) .
بيان آيات
در اين آيات پشت سر هم ، نشانه هاى تدبير الهى را ذكر مىكند ، تدبيرى كه ربوبيت آن جناب را اثبات مىنمايد ، و اين نشانه ها را با انذار و تخويف ذكر نموده ، مىفرمايد : * ( « هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ ذَلُولًا » ) * ، دنبالش مىفرمايد : * ( « أوَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ » ) * ، كه بعد از انذار در آيه « الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ » و آيه « الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ . . . » و آيه « وَلَقَدْ زَيَّنَّا . . . » قرار گرفته .
* ( « هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وَكُلُوا مِنْ رِزْقِه وَإِلَيْه النُّشُورُ » ) * كلمه « ذلول » در مركبها به معناى مركب رام و راهوار است ، مركبى كه به آسانى مىتوان سوارش شد ، و اضطراب و چموشى ندارد . و كلمه « مناكب » جمع منكب است ، كه نام محل برخورد استخوان بازو با شانه است ، و اگر نقاط مختلف زمين را منكبها خوانده ، استعاره است . راغب « 1 » مىگويد استعاره آوردن منكب براى زمين ، مثل استعاره آوردن « ظهر - پشت » براى زمين در آيه 45 سوره فاطر است : « ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ - هيچ جنبنده اى بر پشت زمين زنده و باقى نمىگذاشت » . و اگر زمين را - چون اسبى - رام خواند ، و قطعات آن را « پشت » ، ( گرده ) و منكب ( شانه ) ناميد ، به اين اعتبار بود كه زمين براى انواع تصرفات
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « نكب » .