دخالت دارد . آنچه مطلوب بالذات است حيات طيبه اى است كه با هيچ نقصى آميخته نيست ، و در معرض لغو و تاثيم قرار نمىگيرد ، بنا بر اين بيان ، آيه شريفه در معناى آيه زير است كه مىفرمايد : « كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً » « 1 » .
* ( « الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً . . . » ) *
آن خدايى كه هفت آسمان را آفريد ، در حالى كه طباق هستند ، يعنى مطابق و مثل همند . البته مفسرين اينطور احتمال دادهاند . و ما در تفسير سوره « حم سجده » مطالبى كه مىتوانستيم در اين باره ايراد كنيم ايراد نموديم .
* ( « ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ » ) * - راغب مىگويد : كلمه « فوت » به معناى دور شدن چيزى است از انسان ، به طورى كه دست يافتن به آن دشوار باشد . و در قرآن كريم آمده كه : « وَإِنْ فاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْواجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ - اگر از زنان شما چيزى نزد كفار مانده باشد » آن گاه مىگويد : كلمه « تفاوت » كه مصدر باب « تفاعل » از ماده « فوت » است ، به معناى اختلاف دو چيز در اوصاف و خصوصيات است ، گويا اين از آن دور و آن از اين دور است ، خصوصيات اين در آن نيست و خصوصيات آن در اين نيست ، اين كلمه هم در قرآن آمده مىفرمايد : « * ( ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ ) * - در خلقت خدا چيزى كه از مقتضاى حكمت خارج باشد وجود ندارد » « 2 » .
پس منظور از نبودن تفاوت در خلق ، اين است كه تدبير الهى در سراسر جهان زنجيروار متصل به هم است ، و موجودات بعضى به بعض ديگر مرتبطند ، به اين معنا كه نتايج حاصله از هر موجودى عايد موجود ديگر مىشود ، و در نتيجه دادنش به موجوداتى ديگر وابسته و نيازمند است . در نتيجه اصطكاك اسباب مختلف در عالم خلقت ، و برخوردشان نظير برخورد دو كفه ترازو است كه در سبكى و سنگينى دائما در حال مقابله مىباشند ، اين مىخواهد سبكى كند او نمىگذارد ، او مىخواهد سنگينى كند اين نمىگذارد ، اين مىخواهد بلند شود او نمىگذارد ، او مىخواهد بلند شود اين مانع مىشود ، و نتيجه اين كشمكش آن است كه ترازودار بهره مند مىشود . پس دو كفه ترازو در عين اختلافشان در به دست آمدن غرض ترازودار اتفاق دارند ، و يا به عبارتى ديگر اختلاف آنها است كه باعث مىشود ترازودار جنس كشيدنى خود را بكشد و وزن آن را معلوم كند .
پس منظور از نبودن تفاوت در خلق اين شد كه خداى عز و جل اجزاى عالم خلقت را
هامش
( 1 ) هر نفسى چشنده مرگ است و ما شما را به فتنه هاى خير و شر مىآزماييم . سوره انبياء ، آيه 35 .
( 2 ) مفردات راغب ، ماده « فوت » .