ضمن كسانى را كه در حال خطبه نماز آن را رها نموده ، به دنبال لهو و تجارت مىروند عتاب نموده ، عملشان را عمل بسيار ناپسند مىداند .
* ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّه وَذَرُوا الْبَيْعَ . . . » ) *
منظور از نداء براى نماز جمعه ، همان أذان ظهر روز جمعه است ، هم چنان كه در آيه « وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً » « 1 » ، نيز مراد همين است .
كلمه « جمعه » - به ضم حرف جيم و ميم ، يا به ضم جيم و سكون ميم - به معناى يك روز از هفته است ، كه عرب قديم آن را « يوم العروبة » مىگفتهاند ، و سپس آن را جمعه خواندهاند ، و اين نام بيشتر مورد استعمال قرار گرفت . و منظور از « نماز روز جمعه » همان نمازى است كه مخصوص روز جمعه تشريع شده . و منظور از « سعى به سوى ذكر خدا » دويدن به سوى نماز جمعه است . و مراد از « ذكر خدا » همان نماز است ، هم چنان كه در آيه « وَلَذِكْرُ اللَّه أَكْبَرُ » « 2 » به طورى كه گفتهاند مراد نماز است .
ولى بعضى « 3 » گفتهاند : منظور از « ذكر خدا » در خصوص آيه مورد بحث خطبه هاى قبل از نماز است . و جمله * ( « وَذَرُوا الْبَيْعَ » ) * امر به ترك بيع است ، و به طورى كه از سياق برمىآيد در حقيقت نهى از هر عملى است كه انسان را از نماز باز بدارد ، حال چه خريد و فروش باشد ، و چه عملى ديگر . و اگر نهى را مخصوص به خريد و فروش كرد ، از اين باب بوده كه خريد و فروش روشنترين مصداق اعمالى است كه آدمى را از نماز باز مىدارد .
و معناى آيه اين است كه : اى كسانى كه ايمان آوردهايد ! وقتى در روز جمعه براى نماز جمعه اذان مىگويند ، تندتر بدويد ، و براى رسيدن به نماز از خريد و فروش و هر عملى كه شما را از نماز باز مىدارد دست برداريد .
و جمله * ( « ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ » ) * تشويق و تحريك مسلمانها به نماز و ترك بيعى است كه بدان مامور شدهاند .
* ( « فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّه . . . » ) *
منظور از « قضاء صلاة » اقامه نماز جمعه ، و تمام شدن آن است . و مراد از « انتشار در ارض » متفرق شدن مردم در زمين و مشغول شدن در كارهاى روزانه براى به دست آوردن فضل
هامش
( 1 ) و چون به سوى نماز نداء مىزنيد ، نداء شما را مسخره مىكنند . سوره مائده آيه 58 .
( 2 ) ذكر خدا بزرگتر است سوره عنكبوت ، آيه 45 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 28 ، ص 102 .