كاروانى از تجار وارد مدينه شد ، و آن روز روز جمعه بود ، و مردم در نماز جمعه شركت كرده بودند . رسول خدا ( ص ) مشغول خطبه نماز بود . كاروانيان به منظور اعلام آمدن خود ، طبل و دائره كوبيدند ، مردم داخل مسجد ، نماز و رسول خدا ( ص ) را رها نموده ، به طرف كاروانيان متفرق شدند . اين آيه شريفه بدين مناسبت نازل شد . و بنا بر اين منظور از « لهو » همان استعمال طبل و دائره و ساير آلات طرب به منظور جمع شدن مردم است . و ضمير در « اليها » به تجارت برمىگردد ، چون مقصود اصلى مردم از متفرق شدن همان رسيدن به تجارت بود ، و طبل و دائره وسيله اى براى تجارت بوده ، نه مقصود اصلى . بعضى از مفسرين « 1 » گفتهاند : ضمير « اليها » به كلمه « احدهما - يكى از لهو يا تجارت » كه در تقدير است برمىگردد ، گويا فرموده : « انفضوا الى اللهو » ، و « انفضوا الى التجارة » يعنى : يا به طرف سر و صداى طبل متفرق شدند ، و يا به طرف تجارت ، چون هر يك از اين دو عامل سبب جداگانه اى بود ، براى متفرق شدن مردم . و به همين جهت در آيه شريفه با آوردن كلمه « أو » بين آن دو ترديد انداخت ، و نفرمود « تجارة و لهوا » ، و ضمير مذكور هم صلاحيت براى برگشتن به هر دو عامل را دارد . خواهى گفت : بايد ضمير با مرجعش از نظر مذكر و مؤنث بودن مطابق باشد ، و كلمه « لهو » مذكر ، و ضمير « اليها » مؤنث است . جواب مىگوييم : بله ، قاعده همين است ، ليكن كلمه « لهو » چون در اصل مصدر است ، لذا هم مىشود ضمير مذكر به آن برگردانيد و هم مؤنث .
و باز به همين جهت است كه * ( « ما عِنْدَ اللَّه » ) * را بهتر از هر دو دانسته ، و فرموده : * ( « خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجارَةِ » ) * و آن دو را جدا جدا ذكر كرد ، و نفرموده : « خير من اللهو و التجارة » .
* ( « قُلْ ما عِنْدَ اللَّه خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجارَةِ وَاللَّه خَيْرُ الرَّازِقِينَ » ) * - در اين قسمت از آيه به رسول خدا ( ص ) امر مىكند كه مردم را به خطايى كه مرتكب شدند متنبه كند ، و بفهماند كه كارشان چقدر زشت بوده . و مراد از جمله * ( « ما عِنْدَ اللَّه » ) * ثوابى است كه خداى تعالى در برابر شنيدن خطبه و موعظه در نماز جمعه عطاء مىفرمايد .
و معناى جمله اين است كه : به ايشان بگو آنچه نزد خدا است از لهو و تجارت بهتر است ، براى اينكه ثواب خداى تعالى خير حقيقى و دائمى ، و بدون انقطاع است ، و اما آنچه در لهو و تجارت است اگر خير باشد خيرى خيالى و غير دائمى و باطل است . و علاوه بر اين ، چه بسا خشم خدا را در پى داشته باشد ، هم چنان كه لهو هميشه خشم خداى تعالى را در پى دارد .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 289 .