است ، چه اعمال ظاهريشان ، و چه پنهانيشان ، براى اينكه او عالم به غيب و شهادت است ، و به زودى ايشان را به حقيقت اعمالشان و آثار سوء آن كه همان انواع عذابها است خبر خواهد داد .
بنا بر اين ، در آيه شريفه نخست به ايشان اعلام مىكند كه فرار از مرگ خطايى است كه مرتكب مىشوند ، براى اينكه مرگ به زودى ايشان را در مىيابد . و ثانيا اعلام مىدارد كه اگر از مرگ كراهت دارند ، براى اين است كه از لقاء اللَّه كراهت دارند ، و اين هم خطاى دومى است از ايشان ، چون خواه ناخواه به سوى خدا برمىگردند ، و خدا به حساب اعمالشان مىرسد ، و سزاى بديهايشان را مىدهد . و ثالثا اعلام مىدارد كه هيچ يك از اعمالشان بر خدا پوشيده نيست ، چه اعمال ظاهريشان و چه پنهانى ، و مكر و نيرنگشان جز به خودشان بر نمىگردد ، چون او عالم به غيب و شهادت است .
پس در آيه شريفه چند اشاره هست : اول اشاره اى است به اينكه مرگ حق است و حتمى است ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ » « 1 » ، و باز فرموده :
« نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ » « 2 » .
دوم اشاره مىكند به اينكه برگشت به سوى خدا براى پس دادن حساب اعمال حق است ، و در آن شكى نيست .
و سوم اشاره دارد به اينكه به زودى به حقيقت اعمالى كه كردهاند واقف گشته ، تمامى اعمالشان بدون كم و كاست به ايشان برمىگردد .
و چهارم اشاره دارد به اينكه چيزى از اعمال آنان بر خداى تعالى پوشيده نيست . و به خاطر اينكه به اين معنا اشاره كرده باشد جمله « عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ » را به جاى كلمه « اللَّه » آورد ، و گرنه مىتوانست بفرمايد : « ثم تردون الى اللَّه فينبئكم . . . » .
بحث روايتى
در تفسير قمى در ذيل آيه * ( « هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ » ) * از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از معاوية بن عمار ، از امام صادق ( ع ) روايت كرده كه در ذيل آيه فرموده :
هامش
( 1 ) هر نفسى طعم مرگ را مىچشد . سوره انبياء ، آيه 35 .
( 2 ) ما مرگ را بين شما تقدير كردهايم ، و تدبير كسى بر تقدير ما پيشى نمىگيرد . سوره واقعه ، آيه 60 .