و با اين بيان ، نادرستى اين قول روشن مىشود كه بعضى « 1 » گفتهاند : آيه آل عمران در باره سابقين مقربين است ، ( كه در سوره واقعه در باره آنان مىفرمود : « وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ » ) و آيه مورد بحث در باره عموم مؤمنين است . و استدلال كردهاند به دو دليل :
اول به اينكه : در آيه مورد بحث تنها ايمان به خدا و رسولان او ذكر شده ، به خلاف آيه آل عمران كه آيات بعدش نشانه هاى ايمان را كه همان اعمال صالح است بيان مىكند .
و دوم به اينكه : در آنجا بهشت موعود را به اين وصف توصيف مىكند كه « عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالأَرْضُ » ولى در آيه مورد بحث مىفرمايد : * ( « عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالأَرْضِ » ) * آنجا پهناى بهشت را به پهناى همه آسمانها و زمين تشبيه مىكند ، و اينجا به پهناى يك آسمان و زمين ، پس معلوم مىشود بهشت سابقين مقربين پهناورتر از بهشت عموم مؤمنين است .
وجه نادرستى اين استدلال همان است كه گفتيم ، و توجه كرديد كه ( درست مطلب به عكس است ، يعنى مشمولين آيه مورد بحث از نظر رتبه و مقام بلندترند از مشمولين آيه آل عمران براى اينكه ) سبقت معنايى زايد بر معناى سرعت را افاده مىكند ، و كلمه « سماء » در اين آيه به معناى يك آسمان نيست ، تا بگويى پس بهشت مشمولين آيه آل عمران پهناورتر از بهشت مشمولين اين آيه است ، بلكه به معناى تمامى آسمانها است ، چون الف و لام آن الف و لام جنس است ، پس سماء در اين آيه با سماوات در آن آيه منطبق است .
و اگر در اين آيه مغفرت را جلوتر از جنت ذكر كرده به خاطر ( همان وجهى است كه در جمله * ( « وَفِي الآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّه وَرِضْوانٌ » ) * ، خاطرنشان كرديم ، و گفتيم جلوتر آوردن مغفرت از رضوان براى ) اين است كه زندگى در بهشت يك زندگى طيب و طاهر در عالمى طاهر است ، و كسى موفق به آن مىشود كه قبلا آلودگىها و قذارتهاى گناهانش ريخته شده باشد .
و مراد از كلمه « عرض » گشادى و وسعت بهشت است ، نه عرض در مقابل طول و اين استعمال استعمالى شايع است ، و گويا خواسته است نهايت درجه وسعت را بفهماند .
ولى بعضى « 2 » گفتهاند : مراد از عرض همان عرض مقابل طول است و اگر تنها عرض بهشت را ذكر كرد ، و نامى از طول آن نبرد براى اين بود كه اين كلمه به معناى خط كوتاهتر از دو خط امتداد است ، و معلوم است كه وقتى عرض بهشت مانند عرض آسمان و زمين باشد قهرا
هامش
( 1 و 2 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 186 .