* ( « وَفِي الآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّه وَرِضْوانٌ » ) * - در اين قسمت از آيه « مغفرت » قبل از « رضوان » آمده ، براى اينكه كسى كه مىخواهد به رضوان خدا درآيد ، بايد قبلا به وسيله مغفرت خدا شستشو و تطهير شده باشد . و نيز در اين جمله مغفرت را توصيف كرد به اينكه از ناحيه خداست ، ولى عذاب را چنين توصيفى نكرد ، تا به قول بعضىها « 1 » اشاره كرده باشد به اينكه مطلوب اصلى و آن غرضى كه خلقت به خاطر آن بوده مغفرت است نه عذاب ، و اين خود انسان است كه باعث عذاب مىشود ، و با خروجش از زى بندگى و عبوديت آن را پديد مىآورد .
* ( « وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ » ) * - يعنى دنيا جز متاعى نيست كه با آن تمتع مىشود و از آن بهره مند مىگردند ، و بهره مندى از آن همان فريب خوردن با آن است ، البته اين فريب خوردن مخصوص كسانى است كه به دنيا دل بسته باشند .
و اين كلام يعنى جمله * ( « وَفِي الآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّه وَرِضْوانٌ » ) * به دو روى زندگى آخرت اشاره مىكند ، تا شنونده بر حذر شود ، و از مغفرت و رضوان كه يك روى آخرت است ، و عذاب كه روى ديگرش است ، مغفرت و رضوان را اختيار كند . و جمله * ( « وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ » ) * مىخواهد شنونده را بيدار و هوشيار كند ، تا مبادا زندگى دنيا با آن غرور خاص به خود مغرورش سازد .
]
* ( « سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالأَرْضِ . . . » ) *
كلمه « مسابقه » كه مصدر فعل امر « سابقوا » است به معناى غلبه جويى در رسيدن به هدف است ، به اينكه هر يك از دو طرف مسابقه حركت خود را سريعتر از حركت حريفش كند ، پس در معناى مسابقه چيزى زيادتر از معناى مسارعت هست ، چون مسارعت تنها به معناى كوشش در سرعت دادن به حركت است ، ولى مسابقه هم اين معنا را مىرساند و هم اين را مىفهماند كه سرعت دادن بايد طورى باشد كه زيادتر از سرعت حريف شود .
و بنا بر اين ، جمله * ( « سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ . . . » ) * تكليفى را مىرساند كه زايد بر تكليفى است كه آيه شريفه « وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ » « 2 » افاده مىكند .
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 185 .
( 2 ) و بشتابيد به سوى آمرزش از پروردگارتان و بهشتى كه عرض آن آسمانها و زمين است و آماده شده براى پرهيزكاران . سوره آل عمران ، آيه 133 .