كنند ، و به وسيله آن حق صريح روشن را باطل جلوه دهند .
* ( « ما هُمْ بِبالِغِيه » ) * - ضمير در كلمه « ببالغيه » به كبر برمىگردد ، به اعتبار سببى كه موجب آنست ، چون كبر سبب جدال است كه مىخواستند با آن ، حق را و آورنده دعوت حقه را سركوب كنند . و معناى جمله اين است كه : ايشان به مراد دل خود و آرزوهايى كه از جدال خود دارند نمىرسند ، جدالى كه بخاطر كبرشان مرتكب مىشوند .
* ( « فَاسْتَعِذْ بِاللَّه » ) * - يعنى پس از ايشان و كبرى كه دارند به خدا پناه ببر ، هم چنان كه موسى ( ع ) از هر متكبر جدالگرى به خدا پناه برد ، و خدا آن را چنين حكايت مىكند : « وَقالَ مُوسى إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسابِ » « 1 » .
* ( « إِنَّه هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ » ) * - يعنى : او شنواى دعاى بندگان و بيناى به حوائج ايشان است ، و شدت و رخاى ايشان را مىبيند .
* ( « لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ » ) * لام ابتداى آيه لام سوگند است ، و مراد از « سماوات و الارض » مجموع عالم است ، و معناى آيه بر حسب آنچه مقام افاده مىكند اين است كه : مشركين به آرزوى خود نمىرسند ، و خدا را نمىتوانند عاجز كنند ، چون خدايى كه قادر بر خلقت تمامى عالم است ، و همه عالم با آن همه عظمت كه در آن است وى را عاجز نكرد ، هرگز ممكن نيست يك جزو كوچك از آن - يعنى انسانها - بتوانند او را عاجز سازند . و ليكن بيشتر مردم جاهلند ، و به خاطر جهل خود خيال مىكنند مىتوانند با جدالى كه به راه مىاندازند ، و يا با هر نيرنگ ديگر ، او را عاجز و خسته كنند .
* ( « وَما يَسْتَوِي الأَعْمى وَالْبَصِيرُ . . . » ) *
بعد از آنكه تذكر داد كه بيشتر مردم نمىدانند ، در اين جمله همين معنا را تاكيد كرد كه مردم همه يكسان نيستند ، بعضى كور و بعضى بينايند ، و اين دو برابر نيستند . آن گاه بعد از كلمه « بصير » جمله * ( « الَّذِينَ آمَنُوا . . . ) * » را بر آن عطف كرد ، و سپس كلمه « مسىء » را آورد ، در نتيجه طايفه اول صاحبان بصيرتند كه آن تذكر را مىپذيرند ، و طايفه دوم كوردلان هستند كه متذكر نمىشوند .
* ( « قَلِيلًا ما تَتَذَكَّرُونَ » ) * - اين جمله خطاب به مردم است به انگيزه توبيخ آنها و همين
هامش
( 1 ) موسى ( ع ) گفت : من از شر هر كافر متكبرى كه به روز حساب ايمان نمىآورد به پروردگارم و پروردگار شما پناه مىبرم . سوره مؤمن ، آيه 27 .