* ( « فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ » ) * - اين جمله دعا و درخواست است ، به صورت استفهام و پرسش . و اگر دو كلمه « خروج » را بدون الف و لام آورد ، براى اشاره به اين معنا است كه مىخواهيم ما از دوزخ خارج بشويم ، به هر طريق و هر قسم خروج كه باشد راضى هستيم ، و اين خود دلالت دارد بر نهايت درجه فشار و ناراحتى ، اما هيچ راهى به سوى خروج ندارند ، چون روز قيامت روزى است كه تمامى درها به روى كفار بسته مىشود و تمامى سببها از كار مىافتد ، و ديگر سببى نمىماند ، كه اميد آن رود كه اثر كند و ايشان را از عذاب خلاص سازد .
* ( « ذلِكُمْ بِأَنَّه إِذا دُعِيَ اللَّه وَحْدَه كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِه تُؤْمِنُوا . . . » ) *
خطاب در « ذلكم » به كفار است و موطن اين خطاب روز قيامت است ، و احتمال هم دارد كه موطنش همين دنيا باشد و منظور اين باشد كه با اين خطاب ايشان را از شرك ورزيدن نهى كند و باز بدارد .
و « ذلكم » اشاره به حالت شدت و سخت كفار است . و جمله * ( « وَإِنْ يُشْرَكْ بِه » ) * دلالت بر دوام و استمرار دارد . و سياق كلام براى بيان دشمنى كفار با حق و با دين توحيد است ، چون كفار چنين بوده و هستند كه به هر چيزى و هر دعوتى كه بويى از توحيد در آن باشد كفر مىورزند ، و هر عقيده اى را كه نشانه اى از شرك در آن باشد مىپذيرند ، در نتيجه وضعشان چنين است كه براى خدا هيچ حقى و حرمتى قايل نبوده ، و جانب حق سبحان را به هيچ وجه رعايت نمىكنند ، خداى سبحان هم رحمت خود را بر آنان حرام كرده ، در احكام خود هيچ رعايتى از جانب آنان نمىكند .
و با اين معنايى كه براى آيه كرديم جمله * ( « فَالْحُكْمُ لِلَّه الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ » ) * به خوبى به اول آيه متصل مىشود ، آن وقت نتيجه اين اتصال اين مىشود كه گويا خواسته است بفرمايد :
وقتى شما يكباره از خدا بريديد و به هر چيزى كه او اراده مىكند شما كفر مىورزيد ، و به هر چيزى كه او دوست نمىدارد ايمان مىآوريد ، جز اين نبايد توقع داشته باشيد كه او هم از شما ببرد ، و از هر حكمى در باره شما مىكند هيچگونه رعايتى نسبت به حال شما نكند .
و بنا بر اين آيه شريفه مورد بحث همان مطلبى را افاده مىكند كه آيه شريفه « نَسُوا اللَّه فَنَسِيَهُمْ » « 1 » آن را بيان مىكند . و جمله * ( « فَالْحُكْمُ لِلَّه الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ » ) * ، هر چند فى نفسه عموميت دارد ، و ليكن از نظر سياق خاص است ، و مىخواهد كفار را تهديد كند و به همين منظور براى تاكيد اين تهديد ، آيه را با دو نام مقدس « على » و « كبير » ختم مىفرمايد .
هامش
( 1 ) خدا را فراموش كردند ، خدا هم فراموششان كرد . سوره توبه ، آيه 67 .