كه جمله « فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّه وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » « 1 » به آن تصريح دارد .
* ( « وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّه فَما لَه مِنْ هادٍ وَمَنْ يَهْدِ اللَّه فَما لَه مِنْ مُضِلٍّ . . . » ) *
اين آيه مشتمل بر دو جمله عكس هم است كه به عنوان دو ضابطه كلى ايراد شده و به همين جهت با اينكه در آيات قبل ضميرى به « اللَّه » برمىگردانيد ، در اين جا خود اين نام مقدس را آورده ، پس اين آيه از قبيل به كار بردن اسم ظاهر در جاى ضمير است .
و در اينكه دنبال جمله * ( « ألَيْسَ اللَّه بِكافٍ . . . » ) * فرمود : * ( « وَمَنْ يُضْلِلِ . . . » ) * خود اشاره است به اينكه اين تهديد كنندگان كه رسول خدا ( ص ) را به خدايان خود تهديد مىكردند ، تا ابد به سوى ايمان راه نمىيابند ، و سعى و تلاششان به نتيجه نمىرسد و هرگز به آرزوى خود در باره رسول خدا ( ص ) و اميدهاى خامشان نمىرسند ، براى اينكه خدا او را كه هدايت كرده هرگز گمراه نمىكند .
و استفهام در جمله * ( « ألَيْسَ اللَّه بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ » ) * ، استفهامى است تقريرى ، يعنى مطلب همين طور است ، خدا عزيز و داراى انتقام است ، و اين خود تعليلى روشن است براى جمله * ( « وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّه . . . » ) * ، براى اينكه عزت خدا و انتقام داشتن او ، اقتضا مىكند از كسى كه حق را انكار و بر كفر خود اصرار ورزيده انتقام بگيرد و انتقامش اين است كه او را گمراه كند و ديگر راهنمايى نباشد كه او را هدايت كند ، چون خداى تعالى عزيزى است كه كسى بر اراده او غالب نمىشود ، و عكس قضيه نيز چنين است ، يعنى اگر او كسى را به پاداش تقوا و احسانش هدايت كند ، ديگر احدى نمىتواند آن هدايت شده را گمراه نمايد .
و در تعليل مزبور اين دلالت هست كه اضلال خدايى به عنوان مجازات است و گر نه خدا ابتداء هيچ كس را گمراه نمىكند . و اين نكته مكرر در اين كتاب خاطرنشان شده است .
بحث روايتى
از روضة الواعظين شيخ مفيد ( رحمت اللَّه عليه ) نقل شده ، كه وى از رسول خدا ( ص ) روايت كرده كه بعد از تلاوت آيه * ( « أفَمَنْ شَرَحَ اللَّه صَدْرَه لِلإِسْلامِ فَهُوَ عَلى
هامش
( 1 ) خداوند شما را از شر و آسيب آنان نگاه مىدارد ، چون او دعاى اهل ايمان را مىشنود . سوره بقره ، آيه 137 .