پس مشرك مردى است كه « شركايى متشاكس » دارد و موحد مردى است كه « سلم » براى يكى است ، و اين دو مرد وضعى يكسان ندارند ، بلكه وضع آنكه خالص براى يك نفر است بهتر است از وضع آن بيچاره اى كه در اختيار چند نفر است .
و اين يك مثل ساده و همه كس فهم است ، چيزى كه هست با دقت در آن از يك برهان عقلى سر درمىآورد ، برهانى كه آيه « لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّه لَفَسَدَتا » « 1 » بر نفى تعدد ارباب و آلهه اقامه كرده است .
و جمله « الْحَمْدُ لِلَّه » ثنايى است براى خدا بدان جهت كه بندگى كردن براى او بهتر است از بندگى براى غير او .
و معناى جمله « بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ » اين است كه بيشتر آنان مزيت و برترى پرستش خدا بر پرستش غير خدا را نمىدانند ، با اينكه اين مزيت براى كسى كه كمترين بصيرتى داشته باشد كاملا روشن است .
* ( « إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ » ) * جمله اولى كه مىفرمايد « تو مىميرى و ايشان هم مىميرند » مقدمه است براى جمله دوم كه مىفرمايد : « روز قيامت نزد پروردگارتان مخاصمه خواهيد كرد » . و خطاب در « انكم » به رسول خدا ( ص ) و عموم امت او و يا خصوص مشركين از امت آن جناب است . و كلمه « اختصام » به طورى كه در مجمع البيان « 2 » آمده ، به معناى اين است كه هر يك از دو طرف دعوى ، كلام طرف ديگر را كه بر وجه انكار بيان شده رد كند .
و معناى آيه چنين است : عاقبت تو و عاقبت ايشان هر دو مردن است و سپس شما همگى در روز قيامت بعد از آنكه نزد پروردگارتان حاضر شديد ، مخاصمه خواهيد كرد . و در سوره فرقان گوشه اى از اين اختصام يعنى كلام رسول خدا ( ص ) عليه دشمنانش را حكايت كرده مىفرمايد : « وَقالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً » « 3 » .
و اين دو آيه به حسب لفظ عامند ، و اختصام همه انبيا با امت آنان را شامل مىشود و ليكن چهار آيه بعد از آن ، اين معنا را تاييد مىكند كه مراد از « اختصام » ، مخاصمه است كه
هامش
( 1 ) اگر در آسمانها و زمين خدايان ديگرى غير از اللَّه مىبود ، فاسد مىشدند . سوره انبياء ، آيه 22 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 496 .
( 3 ) رسول مىگويد پروردگارا قوم من اين قرآن را متروك گذاشتند . سوره فرقان ، آيه 30 .