« يَهْدِي بِه مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِه » - يعنى خداوند با هدايت خود هر كه از بندگانش را بخواهد هدايت مىكند ، و آنها كسانى هستند كه استعدادشان براى پذيرش هدايت باطل نگشته ، و سرگرم كارهايى چون فسق و ظلم كه مانع هدايتند ، نيستند و در اين سياق اشعارى هم به اين معنا هست كه هدايت خود از فضل خدا است ، نه اينكه چيزى آن را بر خدا واجب كرده باشد و او مجبور بدان شده باشد .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : مشار اليه به اشاره « ذلك » در جمله * ( « ذلِكَ هُدَى اللَّه » ) * قرآن است ، يعنى اين قرآن هدايت خداست . و ليكن خواننده خود مىداند كه اين حرف صحيح نيست .
بعضى از مفسرين با اين آيات استدلال كردهاند بر اينكه هدايت صنع خداست و احدى در آن دخالت ندارد . ولى حق مطلب اين است كه : اين آيات هيچ گونه دلالتى بر اين مدعا ندارد ، هر چند كه اصل مطلب صحيح و حق است ، به اين معنا كه اصل هدايت از خداى سبحان است و تبعا به كسانى نسبت داده مىشود كه خدا اختيارشان كرده است ، هم چنان كه از امثال آيه « قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّه هُوَ الْهُدى » « 2 » و آيه « إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى » « 3 » و آيه « وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا » « 4 » و آيه « وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » « 5 » ، استفاده مىشود .
پس هدايت همه اش از خداست ، يا بدون واسطه و يا به واسطه هدايتى كه قبلا به انبيا و اولياى راه يافته خود داده . و بنا بر اين پس اگر از خلقش كسى را گمراه كرده باشد ، يعنى نه بدون واسطه و نه با وساطت هاديان راه يافته اش هدايت نكرده باشد ، هادى ديگر براى او نخواهد بود . و اين همان حقيقتى است كه جمله * ( « وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّه فَما لَه مِنْ هادٍ » ) * بيانگر آن است ، و به زودى بعد از چند آيه به آن مىرسيم ، و اين معنا در كلام خداى تعالى مكرر آمده .
* ( « أفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِه سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ » ) * مقايسه اى است بين اهل عذاب در قيامت و بين ايمنان از آن عذاب ، يعنى بين اهل ضلالت و اهل هدايت ، و به همين جهت آيه مورد بحث را دنبال آيه قبلى آورده .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 495 .
( 2 ) بگو هدايت واقعى تنها هدايت خداست . سوره بقره ، آيه 120 .
( 3 ) هدايت تنها بر ما و كار ماست . سوره ليل ، آيه 12 .
( 4 ) ايشان را پيشوايانى كرديم كه به امر ما هدايت كنند . سوره انبياء ، آيه 73 .
( 5 ) و به درستى كه تو به سوى صراط مستقيم هدايت مىكنى . سوره شورى ، آيه 52 .