آن را از آن جناب چنين حكايت كرده كه گفت : « مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ » .
البته اين در صورتى است كه بگوييم كلمه « ضر » شامل مصيبت در خود آدمى و اهل بيتش مىشود . و در اين سوره و سوره انبياء هيچ اشاره اى به از بين رفتن اموال آن جناب نشده ، هر چند كه اين معنا در روايات آمده است .
و ظاهرا مراد از « مس شيطان به نصب و عذاب » اين است كه : مىخواهد « نصب » و « عذاب » را به نحوى از سببيت و تاثير به شيطان نسبت دهد . و بگويد كه شيطان در اين گرفتاريهاى من مؤثر و دخيل بوده است . و همين معنا از روايات هم برمىآيد .
و در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه يكى از گرفتاريهاى ايوب مرض او بود ، و مرض علل و اسباب عادى و طبيعى دارد ، پس چگونه آن جناب مرض خود را هم به شيطان نسبت داد و هم به بعضى از علل طبيعى ؟ جواب اين اشكال آن است كه : اين دو سبب يعنى شيطان و عوامل طبيعى ، دو سبب در عرض هم نيستند ، تا در يك مسبب جمع نشوند ، و نشود مرض را به هر دو نسبت داد ، بلكه دو سبب طولىاند و توضيح آن در تفسير آيه « وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ » « 2 » ، در جلد هشتم اين كتاب بيان گرديده ، بدانجا مراجعه شود .
ممكن است گفته شود : اگر چنين استنادى ممكن باشد ، ولى صرف امكان دليل بر وقوع آن نمىشود ، از كجا كه شيطان چنين تاثيرى در انسانها داشته باشد كه هر كس را خواست بيمار كند ؟ در پاسخ مىگوييم : نه تنها دليلى بر امتناع آن نداريم ، بلكه آيه شريفه « إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأَنْصابُ وَالأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ » « 3 » دليل بر وقوع آن است ، براى اينكه در اين آيه ، شراب و قمار و بتها و ازلام را به شيطان نسبت داده و آن را عمل شيطان خوانده ، و نيز از حضرت موسى ( ع ) حكايت كرده كه بعد از كشتن آن مرد قبطى گفته : « هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ إِنَّه عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ » « 4 » كه در تفسيرش گفتيم كلمه « هذا » اشاره است به مقاتله آن دو .
و به فرضى هم كه از روايات چشمپوشى كنيم ، ممكن است احتمال دهيم كه مراد
هامش
( 1 ) مرا بيمارى و رنج سخت رسيده و تو از همه مهربانان مهربانترى . سوره انبياء ، آيه 83 .
( 2 ) سوره اعراف ، آيه 96 .
( 3 ) سوره مائده ، آيه 90 .
( 4 ) اين يكى از عملهاى شيطان است كه او دشمنى است گمراه كننده آشكار . سوره قصص ، آيه 15 .