نمىورزد « 1 » .
* ( « فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ » ) * ضمير « قال - گفت » به سليمان برمىگردد ، و مراد از « خير » - به طورى كه « 2 » گفتهاند - اسب است ، چون عرب اسب را خير مىنامند ، و از رسول خدا ( ص ) هم روايت شده كه فرمود : تا قيامت خير را به پيشانى اسبها گره زدهاند .
بعضى « 3 » هم گفتهاند : مراد از كلمه « خير » مال بسيار است و در بسيارى از موارد در قرآن به اين معنا آمده ، مانند آيه « إِنْ تَرَكَ خَيْراً » « 4 » .
مفسرين « 5 » در تفسير جمله * ( « أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ » ) * گفتهاند : كلمه « احببت » متضمن معناى ايثار است ، و كلمه « عن » به معناى « على » است ، و منظور سليمان ( ع ) اين است كه : من محبتى را كه به اسبان دارم ايثار و اختيار مىكنم بر ياد پروردگارم ، كه عبارت است از نماز ، در حالى كه آن را نيز دوست مىدارم ، و يا معنايش اين است كه : من اسبان را دوست مىدارم دوستىاى كه در مقابل ياد پروردگارم نمىتوانم از آن چشم بپوشم ، در نتيجه وقتى اسبان را بر من عرضه مىدارند از نمازم غافل مىشوم تا خورشيد غروب مىكند .
* ( « حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ » ) * - ضمير در « توارت » - به طورى كه « 6 » گفتهاند - به كلمه « شمس » برمىگردد ، با اينكه قبلا نامش نيامده بود ، ولى از كلمه « عشى » كه در آيه قبلى بود استفاده مىشود . و مراد از توارى خورشيد غروب كردن و پنهان شدن در پشت پرده افق است ، مؤيد اينكه ضمير به خورشيد برمىگردد كلمه « عشى » در آيه قبلى است ، چون اگر مقصود توارى خورشيد نبود ، ذكر كلمه « عشى » در آن آيه بدون غرض مىشد و غرضى كه هر خواننده آن را بفهمد براى آن باقى نمىماند .
پس حاصل معناى آيه اين است كه من آن قدر به اسب علاقه يافتم ، كه وقتى اسبان را بر من عرضه كردند ، نماز از يادم رفت تا وقتش فوت شد ، و خورشيد غروب كرد . البته بايد دانست كه علاقه سليمان ( ع ) به اسبان براى خدا بوده ، و علاقه به خدا او را علاقه مند به اسبان مىكرد ، چون مىخواست آنها را براى جهاد در راه خدا تربيت كند ، پس رفتنش و حضورش براى عرضه اسبان به وى ، خود عبادت بوده است . پس در حقيقت عبادتى او را از
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 474 .
( 2 و 3 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 475 .
( 4 ) اگر كسى بميرد و خيرى از خود بگذارد . سوره بقره ، آيه 180 .
( 5 و 6 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 474 و 475 .